A short introduction of grammar generally to be vsed: compiled and set forth for the bringing vp of all those that intend to attaine to the knowledge of the Latine tongue.

royal blazon or coat of arms C R HONI SOIT QVI MAL Y PENSE DIEV ET MON DROIT

A SHORT INTRODVCTION OF GRAMMAR Generally to be vsed : Compiled and set forth for the bringing vp of all those that intend to attaine to the knowledge of the Latine TONGVE .

IMPRINTED BY CANTRELL LEGGE , Printer to the Vniuersitie of CAMBRIDGE . 1621.

blazon or coat of arms

TO THE READER .

TO exhort euery man to the learning of Grammar , that intendeth to attaine to the vnderstanding of the tongues ( wherin is contained a great treasure of wisedome and knowledge ) it would seeme much vaine , and little needfull : for so much as it is knowne , that nothing can surely be ended , whose beginning is either feeble or faultie : and no building be perfect , when as the foundation & ground worke is ready to fall , and vnable to vphold the burden of the frame . Wherfore it were better for ●he thing it selfe , and more profitable to the lear●er , to vnderstand how he may best come to that , which hee ought most necessarily to haue , and to ●earne the gainest way of obtaining that , which must be his best and certainest guide , both of rea●ing and speaking , then to fall in doubt of the ●oodnes and necessitie thereof . Which I doubt , ●hether he shall more lament that he lacketh , or steeme that he hath it : and whether he shall oft●er stumble in trifles , & be deceiued in light mat●rs , when he hath it not , or iudge truly and faith●●lly of diuers waightie things , when he hath it . The which hath seemed to many very hard to ●mpasse aforetime , because that they , who profes●d this Art of teaching Grammar , did teach diers Grammars , and not one , and if by chance ●ey taught one Grammar , yet they did it diuersly , and so could not do it all best , because there is but one bestnesse , not onely in euery thing , but also in the manner of euery thing .

As for the diuersity of Grammars , it is well and profitably taken away by the Kings Maiesties wisedome , who foreseeing the inconuenience , and fauourably prouiding the remedie , caused one kind of Grammar by sundry learned men to be diligently drawne , and so to be set out , onely euery where to be taught for the vse of learners , and for the hurt in changing of Schoolemasters .

The varietie of teaching is diuers yet , and alwayes will be , for that euery Schoolemaster liketh that he knoweth , and seeth not the vse of that he knoweth not , and therefore iudgeth that the most sufficient way , which he seeth to be the readiest meane , and perfectest kind , to bring a learner to haue a through knowledge therein .

Wherefore it is not amisse , if one seeing by triall an easier and readier way , then the common sort of teachers do , would say what he hath prooued , and for the commodity allowed , that other not knowing the same , might by experience proue the like ; and then by proofe reasonable iudge the like● not hereby excluding the better way when it is found , but in the meane season forbidding the worse .

The first and ●heifest point is , that the diligent Master make not the Scholler hast too much , but that in continuance and diligence of teaching make him to rehearse so , that while he hath perfectly that that is behind , he suffer him not to goe forward . For this posting hast , ouerthroweth and hurteth a great sort of wits , and casteth them into an amazednesse , when they know not how they shall either go forward or backeward , but sticke fast as one plunged , that cannot tell what to doe , or which way to turne him : and then the Master thinketh the Scholler to be a dullard , and the Scholler thinketh the thing to be vneasie , and too hard for his wit : and the one hath an euill opinion in the other , when oftentimes it is in neither , but in the kind of teaching . Wherefore , the best and cheifest point throughly to bee kept is , that the Scholler haue in minde so perfectly that that hee hath learned , and vnderstand it so , that not onely it be not a stoppe for him , but also a light and help vnto the residue that followeth . This shall be the Masters ease , and the childes incouraging , when the one shall see his labour take good effect , and thereby in teaching the lesse tormented : and the other shall thinke the thing the easier , and so with more gladnesse readie to goe about the same .

In going forward , let him haue of euery declination of Nounes , and coniugation of Verbes , so many seuerall examples as they passe them , that it may seeme to the Schoolemaster no word in the Latine tongue to be so hard for that part , that the Scholler shall not be able praiseably to enter into the fourming thereof . And surely the multitude of examples , if the easiest and commonest bee taken first , and so come to the stranger and harder , must●eedes bring this profit withall , that the Scholler shall best vnderstand , and soonest conceiue the reason of the rules , and best be acquainted with the fashion of the tongue . Wherein it is profitable , not onely that he can orderly decline his Noune , and his Verbe , but euery way , forward , backward , by ●ases , by persons : that neither case of Noune , nor person of Verbe can be required , that hee cannot without stop or study tell . And vnto this time I count not the Scholler perfect , nor ready to goe any further , till he hath this alreadie learned .

This when he can perfectly doe , and hath learned euery part , not by rote but by reason , and is cunninger in the vnderstanding of the thing , then in rehearsing of the words , ( which is not past a quarter of a yeares diligence , or very little more to a painfull and diligent man , if the Scholler haue a meane wit ) then let him passe to the Concords to know the agreement of parts among themselues , with like way and diligence , as is afore described .

Wherein plaine and sundry examples , and continuall rehearsall of things learned , and specially the daily declining of a Verbe , and turning him into all fashions , shall make the great and heaute labour so easie , and so pleasant for the framing of sentences , that it wil be rather a delight vnto them that they be able to do well , then paine in searching of an vnused and vnacquainted thing .

When these Concordes bee well knowne vnto them , an easie and a pleasant paine , if the fore-grounds be well and throughly beaten in , let them not continue in learning of their rules orderly , as they lie in the Syntaxe , but rather learne some prettie booke , wherein is contained not only the eloquence of the tongue , but also a good plaine lesson of honestie and godlines , and thereof take some little sentence as it lieth , and learne to make the same first out of English into Latine , not seeing the booke , or construing it thereupon . And if there fal any necessary rule of the Syntaxe to be known , then to learne it , as the occasion of the sentence giueth cause that day . Which sentence once made well , and as nigh as may be with the words of the booke , then to take the booke , and construe it , and so shall he be lesse troubled with the parsing of it , and easiliest carry his lesson in minde .

And although it was said before , that the scholler should learne but a little at once , it is not meant that when the Master hath heard him a while , he should let him alone , ( for that were more negligence for both parts ) but I would all their time they be at schoole , they should neuer be idle , but alwayes occupied in a continuall rehearsing and looking backe againe to those things they haue learned , and be more bound to keep well their old , then to take forth any new .

Thus if the Master occupy them , he shall see a little lesson take a great deale of time : and diligently enquiring and examining of the parts and the rules , not to bee done so quickly and speedily as it might be thought to be : within a while , by this vse the Scholler shal be brought to a good kind of readinesse of making , to the which if there be adioyned some vse of speaking , ( which must necessarily be had ) he shall be brought past the wearisome bitternes of his learning .

A great helpe to further this readinesse of making and speaking shall be , if the Master giue him an English booke , and cause him ordinarily to turne euery day some part into Latine . This exercise cannot be done without his rules , and therfore doth establish them and ground them surely in his mind for readines , and maketh him more able to speake suddenly , whensoeuer any present occasion is offered for the same . And it doth help his learning more a great deale to turne out of English into Latine , then contrary .

Furthermore , we see many can vnderstand Latine , that cannot speake it , and when they reade the Latine word in the booke , can tell you the English thereof at any time : but when they haue layd away their bookes , they cannot contrariwise tell you for the English the Latine againe , whensoeuer you will aske them . And therefore this exercise helpeth this sore well , and maketh those words which hee vnderstandeth to be readiest by vse vnto him , and so perfecteth him in the tongue handsomely .

These precepts well kept , will bring a man cleane past the vse of this Grammar booke , and make him as ready as his book , and so meet to further things : whereof it were out of season to giue precepts here . And therefore this may be for this purpose enough , which to good Schoolemasters and skilfull are not so needfull : to other meaner and lesse practised it may be , not onely worth the labour of reading , but also of the vsing .

The LATINE Letters are thus WRITTEN .

abcdefghiklmnopqrsstvuxyz .

ABCDEFGHIKLMNOPQRSTVXYZ .

abcdefghiklmnopqrsstvuxyz .

ABCDEFGHIKLMNOPQRSTVXYZ .

Letters are diuided into VOWELS and CONSONANTS .

A Vowell is a Letter , which maketh a full and perfect sound of himselfe : and there are fiue in number , namely , A. E. I. O. V. whereunto is added the Greeke Vowell Y.

A Consonant is a Letter , which must needes be sounded with a Vowell : as B. with E. And all the Letters , except the Vowels , are Consonants .

A Syllable is the Pronouncing of one Letter , or moe with one breath : as , A●ue .

A Diphthong is the sound of two Vowels in one syllable , and of them there be foure in number , name●y , ae , oe , au , eu : whereunto is added ei : as A●●eas , Coens , Audio , Euge , Hei.

In stead of ●● , and oe , we commonly do pronounce E.

The GREEKE Letters are thus WRITTEN .

〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 .

〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉

PRECATIO .

DOmine Pater coeli ac terrae effector , qui liberaliter tribuis sapientiam omnibus eam cum fiducia abs te petentibus , exorna ingenij mei bonitatem , quam cum caeteris naturae viribus mihi infudisti , lumine diuinae gratiae tuae , vt non modo quae ad cognoscendum te , & Seruatorem nostrum Dominum Iesum valeant intelligam : sed etiam ita mente & voluntate persequar , & indies benignitate tua , tum doctrina tum pietate proficiam , vt , qui efficis omnia in omnibus , in me resplendeseere dona tua facias , ad gloriam sempiternam immortalis Maiestatis tuae , Amen .

A PRAYER .

O Almightie Lord & mercifull Father , maker of Heauen and Earth , which of thy free liberalitie giuest wisedome aboundantly to all that with faith and full assurance aske it of thee : beautifie by the light of thy heauenly grace the towardnes of my wit , the which with all powers of nature thou hast powred into me , that I may not onely vnderstand those things which may effectually bring me to the knowledge of thee , and the Lord Iesu our Sauiour , but also with my whole heart and will , constantly follow the same , and receiue daily increase through thy bountiful goodnesse towards me , as well in good life as doctrine , so that thou which workest all things in all creatures , maist make thy gratious benefits shine in me , to the endlesse glorie and honour of thine immortall Maiestie . So be it .

An Introduction of the Eight parts of LATINE SPEECH .

IN Speech be these eight parts following : Noune , declined . Aduerbe , vndeclined . Pronoune , declined . Coniunction vndeclined . Verbe , declined . Preposition , vndeclined . Participle , declined . Interiection vndeclined .

OF A NOVNE .

A Noune , A Noune . is the name of a thing that may beseen , felt , heard , or vnderstood ; as the name of my hand in Latine , is Manus : the name of an house , is Domus : the namé of goodnes , is Bonitas .

Of Nounes , some be Substantiues , Nounes be o● two sorts . and some be Adiectiues .

A noune Substantiue is that standeth by himselfe , A Noune Substantiue . and requireth not another word to be ioyned with him to shewe his signification : as Homo , a man . And it is declined with one Article : as Hic magister , a master . Or else with two at the most : as Hic & Haec Parens , a father or mother .

A noune Adiectiue is that cannot stand by himselfe in reason or signification , A Noune Adiectiue . but requireth to be ioyned with an other word : as Bonus , Good . Pulcher , Faire . And it is declined either with three Terminations : as Bonus , bona , bonum : or else with three Articles : as Hic , haec , & hoc Foelix , Happie . Hic & haec Leuis , & hoc Leue , Light .

A Noune Substantiue , Two kinds of Nounes Substantiues . either is proper to the thing that it betokeneth , as Edvardus is my proper name : or else is common to moe , as Homo is a common name to all men .

Numbers of Nounes .

IN Nounes be two numbers , the Singular and the Plurall . The Singular number speaketh but of one : as Lapis , a stone . The Plurall number speaketh of moe then one : as Lapides , stones .

Cases of Nounes .

NOunes be declined with sixe cases , singularly and plurally : The Nominatiue , the Genitiue , the Datiue , the Accusatiue , the Vocatiue , and the Ablatiue .

The Nominatiue case commeth before the verb , Nominatiue case . and answereth to this question , Who , or what : as Magister docet , The Master teacheth .

The Genitiue case is known by this token Of , Genitiue . and answereth to this question , Whose , or whereof : as Doctrina magistri , The learning of the Master .

The Datiue case is known by this token To , Datiue . & answereth to this question , To whom , or to what : as Do librum magistro , I giue a booke to the Master .

The Accusatiue case followeth the Verbe , Accusatiue . and answereth to this question , Whome , or what : as Amo magistrum , I loue the Master .

The Vocatiue case is known by calling or speaking to : Vocatiue . as O Magister , O Master .

The Ablatiue case is commonly ioyned with Prepositions seruing to the Ablatiue case : Ablatiue . as De Magistro , Of the Master : Coram Magistro , Before the Master .

Also In , with , through , for , from , by , & then , after the comparatiue degree , be signes of the ablatiue case .

Articles .

ARticles are borrowed of the Pronoune , and be thus declined , Singulariter , Nominat , hic , hac , hoc Gemtiuo huius Datiuo huic Accus . hunc , hanc , hoc Vocatiuo caret Ablatiuo hoc , hac , hoc Pluraliter , Nomin . hi , hae , haec . Gen. horum , harum , horum Datiuo his Accus . hos , has , haec Vocatiuo caret Ablatiuo hi● .

Genders of Nounes .

GEnders of Nounes be seuen : the Masculine , the Feminine , the Neuter , the Common of two , the Common of three , the Doubtful , & the Epicene .

The Masculine Gender is declined with this Article Hic : as Hic vir , a man .

The Feminine Gender is declined with this article Haec : as Hec mulier , a woman .

The Neuter Gender is declined with this article Hoc : as Hoc saxum , a flone .

The Common of two is declined with Hic and Haec : as Hic & Haec Parens , a father or mother .

The Common of three is declined with Hic , haec and hoc : as Hic , haec & hoc foelix , happie .

The Doubtfull Gender is declined with Hic or Haec : as Hic vel haec dies , a day .

The Epicene Gender is declined with one article , and vnder that one article both kinds be signified : as Hic passer , a sparrow . Haec aquila , an Eagle , both he and shee .

The Declensions of Nounes . There be fiue Declensions of Nounes .

THe first is when the Genitiue & the datiue case singular do end in ae diphthong , the accusatiue in am , the Vocatiue like the Nominatiue , the Ablatiue in a. The Nominatiue plurall in ae diphthong , the Genitiue in arum , the Datiue in is , the Accusatiue in as , the Vocatiue like the Nominatiue , the Ablatiue in is : as in example , Singulariter , Nominat . haec musa Genit . huius musae Datiuo huic musae Accus . hanc musam Vocatiuo ô musa Ablat . ab hac musa Pluraliter , Nominatiue hae musae Haec Mensa . Hic Poëta . Hic & haec Verna . Genit . harum musarum Dat. his musis Accusat . has musas Vocatiuo ô musae Ablatiuo ab hic musis .

Note that Filia and Nata , Note . doe make the Datiue and the Ablatiue plurall in is or in abus . Also Dea , mula , equa , liberta , make the Datiue and the Ablatiue case plurall in abus onely .

THe second is , when the Genitiue case singular endeth in i , the Datiue in o , the Accusatiue in um , the Vocatiue for the most part like the Nominatiue , the Ablatiue in o. The Nominatiue plurall in i , the Genitiue in orum , the Datiue in is , the Accusatiue in os , the Vocatiue like the Nominatiue , the Ablatiue in is : as in example , Singulariter , Nomin. hic magister Hic Vir. Hic Liber . Haec Colus . Hic Logos . Gen. huius magistri Datiuo huic magistro Acc. hunc magistrum Vocatiuo ô magister Ablat . ab hoc magistro Pluraliter , Nominatiuo hi magistri Gen. horum magistrorum Datiuo his magistris . Accusatiuo hos magistros Vocatiuo ô magistri Ablat . ab his magistris .

Here is to be noted , that when the Nominatiue endeth in us , the Vocatiue shall end in e : as Nominatiuo hic Dominus , Vocatiuo ô Domine . Except Deus that maketh ô Deus : and Filius , that maketh ô Fili.

When the Nominatiue endeth in ius , if it be a proper name of a man , the Vocatiue shall end in i : as , Nominatiuo hic Georgius , Vocatiuo ô Georgi .

Also these Nounes following , make their vocatiue in c , or in us : as Agnus , lucus , vulgus , populus , chorus , fluvius .

Note also , Note . that all Nounes of the neuter gender , of what declension foeuer they be , haue the Nominatiue , the Accusatiue , and the Vocatiue like in both numbers , and in the plurall number they end all in a : as in example , Singulariter , Nomin. hoc regnum Genitiuo huius regni Datiuo huic regno Accusat . hoc regnum Vocatiuo ô regnum Ablatiuo ab hoc regno Pluraliter , Nominatiuo haec regna Genit . horum regnorum Hoc damnum Hoc Malum . Hoc Verbum . Datiuo his regnis Accusatiuo haec regna Vocatiuo ô regna Ablatiuo ab his regnis .

Except Ambo and Duo , which make the Neuter gender in o , and be thus declined , Pluraliter , Nominatiuo Ambo , ambae , ambo Genitiuo Amborum , ambarum , amborum Datiuo Ambobus , ambabus , ambobus Accusatiuo Ambos , ambas , ambo Vocatiuo Ambo , ambae , ambo Ablat . Ambobus , ambabus , ambobus . Like wise Duo .

THe third is , when the Genitiue case singular endeth in is , the Datiue in i , the Accusatiue most commonly in em , & sometime in im , and sometime in both : the Vocatiue like the Nominatiue , the Ablatiue in e , sometime in i , & sometime both in e & i : The Nominatiue case plurall in es , the Genitiue sometime in um , & sometime in ium , the Datiue in ●us , the Accusatiue in es , the Vocatiue like the Nominatiue , the Ablatiue in bus : as in example , Singulariter , Nominatiuo hic lapis Genit . huius lapidis Datiuo huic lapidi Accus . hunc lapidem Vocatiuo ô lapis Ablat . ab hoc lapide Pluraliter , Nominatiuo hi lapides Hic pater . Hic pani● . Hoc opus . Hoc caput . Haec nubes . Genit . horum lapidum Datiuo his lapidibus Accusatiuo hos lapides Vocatiuo ô lapides Ablat . ab his lapidibus . Singulariter , Nom. hic & hae parens Genit . huius parentis Datiuo huic parenti A. hunc & hanc parentem Vocatiuo ô parens A. ab hoc & hac parente Pluraliter , Nom. hi & hae parentes Hic vel haec bubo . Haec virtus . Hoc animal . Hoc cubile . Hoc calcar . G. horum & harum parentum Da. his parentibus A. hos & has parentes Vocatiuo ô parentes Ab. ab his parentibus .

THe fourth is , when the Genitiue case singular endeth in us , the datiue in üi , the accusatiue in um , the vocatiue like the Nominatiue , the ablatiue in u. The nominatiue plurall in us , the genitiue in ünm , the datiue in ibus , the accusatiue in us , the vocatiue like the nominatiue , the ablatiue in ibus : as in example , Singulariter , Nominatiuo haec manus Genitiuo huius manus Hic Gradus . Haec porticus . Hoc Cornu . Datiuo huic manui Accusat . hanc manum Vocatiuo ô manus Ablatiuo ab hac manu Pluraliter , Nominatiuo hae manus Gen. harum manuum Datiuo his manibus Accusatiuo has manus Vocatiuo ô manus Ablat . ab his manibus

THe fift is , when the Genitiue & the datiue case singular do end in ei , the Accusatiue in em , the vocatiue like the nominatiue , the ablatiue in e. The Nominatiue plurall in es , the Genitiue in erum , the datiue in ebus , the accusatiue in es , the vocatiue like the nominatiue , the ablatiue in obus : as in example , Singulariter , Nominatiuo hic meridies Haec Res. Haec Facies . Haec Acies . Genitiuo huius meridei Datiuo huic meridei Accusat . hunc meridiem Vocatiuo ô meridies Ablatiuo ab hoc meridie Pluraliter , Nominat . hi meridies G. horum meridierum Dat. his meridiebus Accusat . hos meridies Vocatiuo ô meridies Ab. ab his meridiebus

Note that all nounes of the fifth declension bee of the feminine gender , except meridies , Note . and dies .

The Declining of Adiectiues .

A Noune Adiectiue of three terminations is thus declined , Singulariter , No. bonus , Niger , a , um . Tardus , a , um . Satur , a , um . bona , bonum Gen. boni , bonae , boni Dat. bon● , bonae , bono Ac. bonum , bonam , bonum Voc. bone , bona , bonum Abl. bono , bona , bono Pluraliter , Nomin. boni , bonae , bona Ge. bonorum , bonarum , bonorum Dat. bonis Acc. bonos , bonas , bona Vocat . boni , bonae , bona Ablatiuo . bonis .

There are beside these , An exception . certaine Nounes adiectiues of another maner of declining , which make the genitiue case singular in ïus , and the datiue in i , which be these that follow , with their compounds . Singulariter , No. vnus , vna , vnum Genitiuo vnius Datiuo vni Ac. vnum , vnam , vnum Vo. vne , vna , vnum Ablat . vno , vna , vno Pluraliter , Nomin. vni , vnae , vna G. vnorum , vnarum , vnorum Dat. vnis Accus . vnos . vnas . vna Vocat . vni , vnae , vna Ablatiuo vnis .

Note that vnus , a , um , Note . hath not the plural number , but when it is ioyned with a word that lacketh the singular number : as , vnae literae , vna moenia .

In like manner be declined totus , solus , Nounes Adiectiues lacking the vocatiue case . and also vllus , alius 〈…〉 vter , and neuter , sauing that these fiue last re●●●sed , lacke the Vocatiue case .

A noune adiectiue of in , articles , is thus declined : Singulariter , Nominat . hic , haec & hoe foelix Genit . huius foelicis Datiuo huic foelici Accus . hunc & hanc foelicem , & hoc foelix Vocatiuo ô foelix Ab. ab hoc , hac , & hoc foelice vel foelici Pluraliter , Nomin. hi & hae foelices & haec foelicia Ingens . Solers . Capax . Vetus . Gen. horum , harum , & horum foelicium Datiuo his foelic●bus Ac. hos & has foelices & haec foelicia V● . ô foelices , & ô soelicia Ablat ab his foelicibus Singulariter , No. hic & haec tristis & hoc triste Gen. huius tristis Datiuo huic tristi Accus . hunc & hanc tristem , & hoc triste Vo. ô tristis , & ô triste Ablat . ab hoc , hac & hoc tristi Pluraliter , Nomin. hi & haetristes & haec tristia Leuis , & leue , Celer , celeris & celere . Melior & melius . Gen. horum , harum & borum tristium Datiuo his tristibus Acc. hos & has tristes & haec tristia Vo. ô tristes & ô tristia Ablat . ab his tristibus .

Comparisons of Nounes .

A Diectiues whose significations may increase or be diminished , Three degree , of comparison . The Positiue . may forme Comparison .

There be three degrees of comparison : The Positiue , the Comparatiue , and the Superlatiue .

The Positiue betokeneth the thing absolutely without excesse : as , Durus , Hard.

The Comparatiue somwhat exceedeth his positiue in signification : The Comparatiue . as , Durior , Harder . And it is formed of the first case of his positiue that endeth in i , by putting thereto , or & us : as of Duri , hic & haec durior , & hoc durius : of Tristi . hic & hec tristior , & hoc tristius : of Dulci , hic & haec dulcior , & hoc dulcius .

The Superlatiue exceedeth hi●●●sitiue in the highest degree : The Superlatiue . as , Durissimus , 〈…〉 And it is formed of the first case of his Pos●●●●● that endeth in i , by putting thereto sand simus : as of Duri , durissimus : of Tristi , tristissimus : of Dulci , dulcissimus

From these general rules are excepted these tha● follow : Exception . Bonus , melior , optimus : Malus , peior , pessimu● Magn●s , maior , maximus . Parvus , minor , minimu● Multus plurimus , multa plurima , multum plus plu● mum .

And if the Positiue end in er , Ater . Teter . Accv. the Superlati●● is formed of the Nominatiue case , by putting ● rimus : as Pulcher , pulcherrimus .

Also these Nounes ending in lis , make the Sparlatiue by changing lis into limus : as , Humil humillimus similis , simillimus : facilis , facillimus : g●cilis , graci●limus : agilis , agillimus : docilis , docillim●

All other Nounes ending in lis , doe followe 〈◊〉 generall ruse aforegoing : Ignens . Imp●●s . Ardum . Strenuus . as , Vtilis , vtilissimus .

Also if a vowell come before us , it is compa● by Magis & Maximè : as Pius , magis pius , maximè us . Assiduus , magis assiduus , maximè assiduus .

Of the PRONOVNE .

APronoune , is a part of speech much like to a Noune , which is vsed in shewing or rehearsing .

There be fifteene Pronounes , Ego , tu , sui , ille , There be s●●teene Pronounes . ipse , iste , hic , is , meus , tuus , suus , noster , vester , nostras , vestras , whereof foure haue the vocatiue case : as , Tu , meus , noster , and nostras , and all the other lacke the Vocatiue case .

To these may be added their compounds , Egomer , tute , idem , and also Qui , quae , quod .

These eight Pronounes , Ego , tu , sui , ille , ipse , Pronounes● Primitiues . iste , hic , & is , be Primitiues , so called , for because they be not deriued of others . And they be also called Demonstratiues , Demonstratiues . because they shewe a thing not spoken of before .

And these sixe , Hic , ille , iste , is , idem , and qui , Relatiues . be Relatiues , because they rehearse a thing that was spoken of before .

These seauen Meus , tuus , suus , noster , vester , Deriuatiues . nostras , vestras , be Deriuatiues , for they bee deriued of their Primitiues , Mei , tui , sui , nostri , and vestri .

There belong to a Pronoune these tïue things : Fiue things belonging to a Pronoune . Number , Case , and Gender , as are in a Noune : Declension and Person , as here followeth .

The Declensions of PRONOVNES . There be foure Declensions of Pronounes .

These three , Ego , tu , sui , The first declension . be of the first declensson , and he thus declined .

Singulariter , Nominatiuo Ego Genitiuo mei Datiuo mihi Accusatiuo me Vocatiuo caret Ablatiuo à me Pluraliter , Nominatiuo nos Genitiuo nostrlim , vel nostri Datiuo nobis Accusatiuo nos Vocatiuo caret Ablatiuo à nobis . Singulariter , Nominatiuo T● Genitiuo tui Datiuo tibi Accusatiuo te Vocatiuo ô tu Ablatiuo à te Pluraliter , Nominatiuo vos Genitiuo vestrûm vel vestri Datiuo vobis Accusatiuo vos Vocatiuo ô vos Ablatiuo à vobis . Singulariter and Pluraliter . Nominatiuo caret . Genitiuo sui . Datiuo sibi . Accusatiuo se . Vocatiuo caret . Ablatiuo à se .

These sixe , The second declension . Ille , ipse , iste , hic , is , and qui , bee of the second declension , and be thus declined .

Singulariter , Nom. iste , ista , istud Genitiuo istius Datiuo isti Ac. istum , istam istud Vocatiuo caret Ablat , isto , ista , isto Pluraliter , Nominatiuo isti , istae , ista Gen. istorum , istarum , istorum Datiuo istis Accusat . istos , istas , ista Vocatiuo caret Ablatiuo istis .

Ille , is declined like Iste , and also Ipse , sauing that the neuter gender in the Nominatiue case and in the Accusatiue case singular maketh Ipsum .

Nominatiuo hic , haec , hoc : Genitiuo huius : Datiu● huic , as afore in the Noune .

Singulariter , Nominat is , ea , id Genitiuo eius Datiuoei Accus . eum , eam , id Cocatiuo caret Ablatiuo eo , ea , eo Pluraliter , Nominatiuo ij , e● , ea Gen. eorum , earum , eoru● Datiuo ijs vel eis Accusatiuo eos , eas , ea Vocatiuo caret Ablatiuo ijs vel eis . Singulariter , Nom. qui , quae , quod Genitiuo cuius Datiuo cui Ac. quem , quam , quod Vocatiuo caret Abl. quo , qua , quo , vel qui Pluraliter , Nomin. qui , quae , quae G. quorum , quarum , quor Datiuo quibus vel quei Accus . quos , quas , qu● Vocatiuo caret Ablat . quibus vel quei●

Likewise Quis and Quid be declined , The compound of Quis. wheth●● they be Interrogatiues , or Indefinits , Also Qu●quis is thus declined :

Nom. Quisquis . Accus . Quicquid . Abl. Quoquo , Quaqua , Quoquo . Quicquid . Accus . Quicquid . Abl. Quoquo , Quaqua , Quoquo .

Where note that Quid is alwaies a Substantiue of the Neuter gender . Note .

These fiue , Meus , tuus , suus , noster , & vester , The thirddeclension . are of the third declension , and be declined like nounes Adiectiues of three terminations , in this wise : Singulariter , Nom. meus , mea , meum Gen. mei , meae , mei Dat. meo , meae , meo Ac. meum , mean , meum Vocat . mi , mea , meum Ablat . meo , mea , meo Pluraliter , Nom. mei , meae , mea Gen. meorum , mearum Dat. meis Acc. meos , meas , mea meorum Voc. mei , meae , mea Ablatiuomeis

So is Noster declined , and Tuus , suus , vester , sauing that these three last do lack the vocatiue case

Nostras , Vestras , and this noune Cuias , The fourth declension . be of the fourth declension , and be thus declined : Singulariter , Nom hic & haec nostras , & hoc nostrate Gen. huius nostratis Datiuo huic nostrati A. hunc & hanc nostratem & hoc nostrate Vocat . ô nostras , & ô nostrate Abl. hoc , hac , & hoc nostrate , velnostrati Pluraliter , Nom. hi & he nostrates & haec nostratia Gen. horum , harum , & horum nostratium . Dat. his nostratibus Acc. hos & has nostrates , & haec nostratia Vocat . ô nostrates , & ô nostratia Abl. ab his nostratibus .

Here is to be noted , that Nostras , Vestras , Note . and his Noune Cuias , be called Gentiles , because they properly betoken pertaining to countries or nations , to sects or factions .

A Pronoune hath three persons .

The first person speaketh of himselfe : as , Ego , Persons three . 〈◊〉 : Nos , wee .

The second person is spoken to : as , Tu , Thou : Vos , Yee . And of this person is also euery vocatiue case .

The third person is spoken of : as , Ille , He : Illi , They. And therefore all Nounes , Pronounes , and Participles be of the third person .

Of a VERBE .

A Verbe is a part of speech , A verbe . declined with moode and tense , and betokeneth doing : as , Amo , I loue : or suffering , as , Amor , I amaoued : or beeing , as , Sum , I am .

Of verbes , such as haue persons , be called Personals : as , Ego amo , Tu amas . And such as haue no persons , be called Impersonals : as , Taedet , It irketh . Oportet , It behooueth .

Of verbs Personals there be fiue kinds : Verbes Personals . Actiue , Passiue , Neuter , Deponent , and Commune .

A verbe Actiue endeth in o , Actiue . and betokeneth to doe : as , Amo , I loue : and by putting to r , it may be a Passiue : as , Amor.

A verbe Passiue endeth in or , Passiue . and betokeneth to suffer : as , Amor , I am loued : and by putting away r , it may be an Actiue : as , Amo.

A verbe Neuter endeth in o , Neuter . or m , and cannot take r , to make him a Passiue : as , Curro , I runne● Sum , I am . And it is englished sometime actiuely : as , Curro , I runne : And sometime passiuely as , Aegroto , I am sicke .

A verb deponent endeth in r , Deponent . like a Passiue , an● yee in signification is but either Actiue , as Loqu● verbum , I speake a word●or neuter , as , Glorior , I boast .

A verbe Commune endeth in r , Commune . and in signification is both Actiue and Passiue : as , Osculor to I kisse thee : Oseulor à re . I am kissed of thee .

MOODES .

THere be sixe Moodes : the Indicatiue , Moodes sixe . the Imperatiue , the Optatiue , the Potentiall , the Subiunctiue , and the Infinitiue .

The Indicatiue moode sheweth a reason true or false : as , Ego amo , I loue . Indicatiue . Or els asketh a question : as , Amas tu ? Doest thou loue ?

The Imperatiue biddeth or commandeth : as , Imperatiue Ama , Loue thou .

The Optatiue wisheth or desireth , Optatiue . with these sigues , would God , I pray God , or God grant : as , Vtinam amem , I pray God I loue : and hath euermore an Aduerbe of wishing ioyned with him .

The Potentiall mood is known by these signes , Potentiall May , can , might , would , should , or ought : as , Amem , I may or can loue : without an Aduerbe ioyned with him .

The Subiunctiue moode hath euermore some Coniunction ioyned with hm : as , Cùm amarem , Subiunctiue . when I loued . And it is called the Subiunctiue mood , because it dependeth of another verbe in the same ●entence , either going afore , or comming after : as , Cùm amarem , eram miser : when I loued , I was a wretch .

The Infinitiue signifieth to doe , to suffer , Infinitiue . or to ●e , and hath neither number , nor person , nor Nominatiue case before him , and is known common●y by this signe , To : as , Amare , To loue . Also when ●wo verbes come together , without any Nomina●ue case between them , then the latter shal be the ●nfinitiue mood : as , Cupio discere , I desire to learne .

GERVNDES .

THere be moreouer belonging to the Infinitiue moode of Verbes , Gerundes three , Di , de , dum . certaine voices called Ge●nds , ending in Di , do , and dum : which haue both ●e Actiue and Passiue signification : as , Amandi , Of louing , or of beeing loued . Amando , In louing , or in beeing loued . , Amandum , To loue , or to be loued .

SVPINES .

THere be also pertaining vnto Verbs two Supines , Supines two , 〈◊〉 , u. the one ending in um , which is called the first supine , because it hath the signification of the verbe actiue : as , Eo amatum , I goe to loue . And the other in u , which is called the latter Supine , because it hath for the most part the signification passiue : as , Difficilis amatu , Hard to be loued .

TENSES .

THere be fiue Tenses or Times : Tenses fiue . the Present tense , the Preterimperfect tense , the Preterperfect , the Preterpluperfect , & the Future tense .

The Present tense speaketh of the time that now is : Present tense . as Amo , I loue .

The Preterimperfect tense speaketh of the time not perfectly past : Preterimperfect . as , Amabam , I loued , or did loue .

The Preterperfect tense speaketh of the time perfectly past , Preterperfect with this signe Haue : as , Amaui , I haue loued . ,

The Preterpluperfect tense speaketh of the time more then perfectly past , Preterpluperfect . with this signe Had : as , Amaueram , I had loued .

The Future tense speaketh of the time to come , Future . with this signe Shal or wil : as , Amabo , I shal or wil lou●

PERSONS .

THere be also in Verbes three persons , Persons three . in both numbers : as , Singulariter , Ego amo , I loue : T●amas , Thou louest : Ille amat , He loueth . Pluralit . Nos amamus , We loue : Vos amatis , Ye loue : Illiamant , They lou●

CONIVGATIONS .

VErbes haue foure Coniugations , Coniugations foure . which be● knowne after this manner :

The first Coniugation hath â long before re , and 〈◊〉 : as , Amâre , Amâris .

The second Coniugation hath ê long before re , and 〈◊〉 : as , Docê e , Docêris .

The third Coniugation hath ĕ short before re , and 〈◊〉 : as , Legĕre , legĕris .

The fourth Coniugation hath î long before re , and 〈◊〉 : as , Audîre , Audîris .

Verbes in O , of the foure Coniugations bee declined after these examples .

AMo , amas , amaui , amare : Amandi , amando , amandum : Amatum , amatu : Amans , amaturus . To loue

Doceo , doces , docui , docere : Docendi , docendo , docendum : Doctum , doctu : Docens , docturus . To teach .

Lego , legis , legi , legere : Legendi , legendo , legendum : Lectum , lectu : Legens , lecturus . To reade .

Audio , audis , audiui , audire : Audiendi , audiendo , audiendum : Auditum , audiru : Audiens , auditurus . To heare .

Indicatiue Moode , Present tense singular .

I loue or do loue . Thou louest , or doest loue . He loueth , or doth loue . We loue , or do loue . Ye loue , or do loue . Then loue , or do loue . AMo , amas , amat Pluraliter , Amamus , amatis , amant . Doceo , doces , docet Docemus , docetis , docent . Lego , legis , legit Legimus , legitis , legunt . Audio , audis , audit Audimus , auditis , audiunt .

I loued , or did loue . Preterimperfect tense singular , Amabam , bas , bat . Plural . bamus , batis , bant . Docebam , bas , bat . Plural . bamus , batis , bant . Legebam , bas , bat . Plural . bamus , batis , bant . Audiebam , bas , bat . Plural . bamus , batis , bant . I haue loued . Preterperfect tense singular , Amaui , isti , it . Plural . imus , istis , êrunt vel êre . Docui , isti , it . Plural . imus , istis , êrunt vel êre . Legi , isti , it . Plural . imus , istis , êrunt vel êre . Audiui , isti , it . Plural . imus , istis , êrunt vel êre . I had loued . Preterpluperfect tense singular , Amaueram , ras , rat . Plural . ramus , ratis , rant . Docueram , ras , rat . Plural . ramus , ratis , rant . Legeram , ras , rat . Plural . ramus , ratis , rant . Audiueram , ras , rat . Plural . ramus , ratis , rant . I shall or will loue . Future tense singular , Amabo , bis , bit . Pluraliter bimus , bitis , bunt . Docebo , bis , bit . Pluraliter bimus , bitis , bunt . Legam , es , ●● . Pluraliter emus , etis , ent . Audiam , es , ●● . Pluraliter emus , etis , ent .

Imperatiue Moode .

Present tense singular , Loue thou . Loue he , or let him loue . Loue we , or let vs loue . Loue pre . Loue they , or let them loue . Ama , amet , Plur. amemus amate , ament , amato : amato . amatote : amanto . Doce , doceat , Pl. doceamus docere , doceant , doceto : doceto docetote : docento . Lege , legat , Plur. legamus legite , legant , Legito : legito . legitote : legunto . Audi , audiat , Pl. audiamus audite , audiant , audito : audito . auditote : diunto .

Optatiue Moode . God grant I loue . Present tense singular , Vtinam , Amem , ames , amet . Plural . amemus , ametis , mene . Doceam , as , at . Plural . vtinam amus , atis , ant . Legam , as , at . Plural . vtinam amus , atis , ant . Audiam , as , at . Plural . vtinam amus , atis , ant . Would God I loued , or did loue . Preterimperfect tense singular , Vtinam Amarem , res , ret . Plu. vtinam remus , retis , rent . Docerem , res , ret . Plu. vtinam remus , retis , rent . Legerem , res , ret . Plu. vtinam remus , retis , rent . Audirem , res , ret . Plu. vtinam remus , retis , rent . I pray God I haue loued : Preterperfect tense singular , Vtinam , Amauerim , ris , rit . Plural . vtin . rimus , ritis , rint . Docuerim , ris , rit . Plural . vtin . rimus , ritis , rint . Legerim , ris , rit . Plural . vtin . rimus , ritis , rint . Audiuerim , ris , rit . Plural . vtin . rimus , ritis , rint . Would God I had loued . Preterpluperfect tense singular , Vtin . Amauissem , ses , set . Plur. vtinam semus , setis , sent. Docuissem , ses , set . Plur. vtinam semus , setis , sent. Legissem , ses , set . Plur. vtinam semus , setis , sent. Audiuissem , ses , set . Plur. vtinam semus , setis , sent. God grant I shall or will loue hereafter . Future tense singular , Vtinam , Amauero , ris , rit . Plural . vtinam rimus , ritis , rint . Docuero , ris , rit . Plural . vtinam rimus , ritis , rint . Legero , ris , rit . Plural . vtinam rimus , ritis , rint . Audiuero , ris , rit . Plural . vtinam rimus , ritis , rint .

Potentiall Moode . I may or can loue . Present tense singular , Amem , ames , amet . Plur. amemus , ametis , ament , Doceam , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . Legam , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . Audiam , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . I might , would , should , ought , or could loue . Preterimperfect tense singular , Amarem , res , ret . Plural . remus , retis , rent . Docerem , res , ret . Plural . remus , retis , rent . Legerem , res , ret . Plural . remus , retis , rent . Audirem , res , ret . Plural . remus , retis , rent . I might would , should , or ought to haue loued Preterperfect tense singular , Amauerim , ris , rit . Pluraliter , rimus , ritis , rint . Docuerim , ris , rit . Pluraliter , rimus , ritis , rint . Legerim , ris , rit . Pluraliter , rimus , ritis , rint . Audiuerim , ris , rit . Pluraliter , rimus , ritis , rint . I might , would , should , or ought to had loued Preterpluperfect tense singular , Amauissem , ses , set . Pluraliter , semus , setis , sent. Docuissem , ses , set . Pluraliter , semus , setis , sent. Legissem , ses , set . Pluraliter , semus , setis , sent. Audiuissem , ses , set . Pluraliter , semus , setis , sent. I may or can loue hereafter . Future tense singular . Amauero , ris , rit . Pluraliter , rimus , ritis , rint . Docuero , ris , rit . Pluraliter , rimus , ritis , rint . Legero , ris , rit . Pluraliter , rimus , ritis , rint . Audiuero , ris , rit . Pluraliter , rimus , ritis , rint .

Subiunctiue Moode . When I loue . Present tense singular , Cùm , Amem , ames , amet . Plur. cùm amemus , ametis , ent . Doceam , as , at . Pluraliter , cùm amus , atis , ant . Legam , as , at . Pluraliter , cùm amus , atis , ant . Audiam , as , at . Pluraliter , cùm amus , atis , ant . When I loued , or did loue . Preterimperfect tense singular , Cùm , Amarem , res , ret . Plural . cùm remus , retis , rent . Docerem , res , ret . Plural . cùm remus , retis , rent . Legerem , res , ret . Plural . cùm remus , retis , rent . Audirem , res , ret . Plural . cùm remus , retis , rent . When I haue loued . Preterperfect tense singular , Cùm , Amauerim , ris , rit . Plural . cum rimus , ritis , rint . Docuerim , ris , rit . Plural . cum rimus , ritis , rint . Legerim , ris , rit . Plural . cum rimus , ritis , rint . Audiuerim , ris , rit . Plural . cum rimus , ritis , rint . When I hed loued . Preterpluperfect tense singular , Cùm , Amauissem , ses , set . Plural . cùm semus , setis , sent. Docuissem , ses , set . Plural . cùm semus , setis , sent. Legissem , ses , set . Plural . cùm semus , setis , sent. Audiuissem , ses , set . Plural . cùm semus , setis , sent. When I shall or will loue . Future tense singular , Cùm , Amauero , ris , rit . Plural . cùm rimus , ritis , rint . Docuero , ris , rit . Plural . cùm rimus , ritis , rint . Legero , ris , rit . Plural . cùm rimus , ritis , rint . Audiuero , ris , rit . Plural . cùm rimus , ritis , rint .

Infinitiue Moode . Present and Preterimperfect tense . Amare , To Loue . Docere , To Teach . Legere , To Reade . Audire , To Heare . Preterperfect and preterpluperfect . Amauisse , To haue or had Loued . Docuisse , To haue or had Taught . Legisse , To haue or had Reade . Audiuisse , To haue or had Heard . Future tense . Amaturum , esse . To Loue hereafter . Docturum , esse . To Teach hereafter . Lecturum , esse . To Reade hereafter . Auditurum , esse . To Heare hereafter . Ge●n●ds . Amandi , of louing do , in louing . dum , to loue . Docendi , of teaching . do , in teaching . dum , to reach . Legendi , of reading . do , in reading . dum , to read . Audiendi , of hearing . do , in hearing . dum , to heare . Supines . Amatum , to loue . Amatu , to be loued . Doctum , to teach . Doctu , to be taught . Lectum , to reade . Lectu , to be read . Auditum , to heare Auditu , to be heard . A participle of the present tense . Amans , Louing . Docens , Teaching . Legens , Reading . Audiens , Hearing . The participle of the first future tense . Amaturus , to loue , or about to loue . Docturus , to teach , or about to teach . Lecturus , to reade , or about to reade . Auditurus , to heare , or about to heare .

Before we decline any Verbes in Or , for supplying of many tenses , lacking in all such Verbes , we must learne to decline this Verbe Sum , in this wise following . Sum , es , fui , esse : Futurus , To be .

Indicatiue Moode .

Present tense singular . SVm , I am : es , est . Pluraliter , sumus , estis , sunt .

Preterimperfect tense singular . Eram , I was : eras , erat . Pluraliter , eramus , eratis , orant .

Preterperfect tense singul . Fui , I haue been : fuisti , fuit . Pluraliter , fuimus , fuistis , fuerunt vel fuere .

Precerpluperfect tense singular . Fueram , I had been : fueras , fuerat . Pluraliter , fueramus , fueratis , fuerant .

Future tense singular . Ero , I shall or will be : eris , orit . Pluraliter , erimus , eritis , erunt .

Imperatiue Moode .

Present tense singular . Sis , Es , Esto , be thou . Sir , Esto , Plur. simus , Siris , Este , Estote Sint , Sunto

Optatiue Moode .

Present tense singul . Vtin . Sim , I pray God I be : sis , sit . Pluralit , vtinam simus , sitis , sint .

Preterimperfect tense , Vt. Essem , Would God I were : esses , esser . Pluralit . vtinam essemus , essetis , essent .

Preterderfect tense singul . Vtin . Fuerim , I pray God I haue beeile : fueris , fuerit . Pluralit . vtinam fuerimus , fueritis , fuerint .

Preterpluperfect tense sing . Vtin . Fuissem , Would God I had been : fuisses fuisset . Pluralit . vtinam fuissemus , fuissetis , fuissent .

Future tense sin . Vtin . Fuero , God grant I be hereafter : fueris , fuerit . Pluraliter , vtinam fuerimus , fueritis , fuerint .

Potentiall Moode .

Present tense singular . Sim , I may or can be : sis , sit . Pluraliter , simus , sitis , sint .

Preterimperfoct tense singular . Essem , I might or could be : esses , esset . Pluraliter , essemus , essetis , essent .

Preterperfect tense singular Fuerim , I might , could , should , or ought to haue bin : fieris , fuerit . Plur. fuerimus , fueritis , fuerint ▪

Preterpluperfect tense singular . Fuissem , I might , could , should , or ought to ha● bin : fuisses , fuisset . Pl. fuissemus , fuissetis , fuissent ▪

Future tense singular . Fuero , I may or can be hereafter : fuertis , fuerit Pluraliter , fuerimus , fueritis , fuerint .

Subiunctiue Moode .

Present tense singular . cùm Sim , When I am : sis , sit . Plur. cùm simus , sitis , sint ▪

Preterimperfect tense singular , Cùm . Essem , When I was : esses , esset . Plural . cùm essemus , essetis , essent .

Preterperfect tense si . Cùm Fuerim , When I haue been : fueris , fuerit . Plur● cùm fuerimus , fueritis , fuerint .

Preterpluperfect tensae sin . Cùm . Fuissem , When I had been : fuisses , fuisset . Plur● cùm fuissemus , fuissetis , fuissent .

Future tense sing . Cùm . Fuero , When I shall or will be : fueris , fuerit . P● cùm fuerimus , fueritis , fuerint .

Infinitiue Moode .

Present and preterimpirfect tense . Esse , to be . Preterperfect & Preterpluperfect tense . Fuisse , to haue or had been .

Future tense . Fore , velfuturum esse , To be hereafter .

Verbes in or , of the foure Coniugations , be declined after these Examples . AMor , amâ is vel amâre : amatus sum vel fui , amari : amatus , amandus . To be loued . Doceot , docêris vel docêre : doctus sum vel fui , docêri : doctus , docendus . To be taught . Legor , legĕris vellegĕre : lectus sum vel fui , legi : lectus , legendus . To be read . Audior , audîris vel audîre : auditus sum vel fui , audîri : auditus , audiendus . To be heard .

Indicatiue Moode . I am loued . Present tense singular , Amor , amaris vel amare , amatur Pl. mur , mini , ntur . Doceor , doceris vel docere , docetur Pl. mur , mini , ntur . Legor , legeris vel legere , legitur Pl. mur , mini , ntur . Audior , audiris vel audire , auditur Pl. mur , mini , ntur . I was loued . Preterimperfect tense singular , Amabar , baris vel bare , batur . Plural . bamur , bamini , bantur Docebar , baris vel bare , batur . Plural . bamur , bamini , bantur Legebar , baris vel bare , batur . Plural . bamur , bamini , bantur Audiebar baris vel bare , batur . Plural . bamur , bamini , bantur I haue bin loued . Preterperfect tense singular , Amatus sum vel sui , tus es vel fuisti , tus est vel . fuit . Plural . ti sumus vel fuimus , ti estis vel fuistis , ti sunt , fuerunt vel fuete . Doctus sum vel sui , tus es vel fuisti , tus est vel . fuit . Plural . ti sumus vel fuimus , ti estis vel fuistis , ti sunt , fuerunt vel fuete . Lectus sum vel sui , tus es vel fuisti , tus est vel . fuit . Plural . ti sumus vel fuimus , ti estis vel fuistis , ti sunt , fuerunt vel fuete . Auditus sum vel sui , tus es vel fuisti , tus est vel . fuit . Plural . ti sumus vel fuimus , ti estis vel fuistis , ti sunt , fuerunt vel fuete . I had bin loued . Preterpluperfect tense singular , Amatus eram vel fueram , tus eras vel fueras , tus crat vel fuerat . Plural . ti eramus vel fueramus , ti eratis vel fueratis , ti erant vel fuerant . Doctus eram vel fueram , tus eras vel fueras , tus crat vel fuerat . Plural . ti eramus vel fueramus , ti eratis vel fueratis , ti erant vel fuerant . Lectus eram vel fueram , tus eras vel fueras , tus crat vel fuerat . Plural . ti eramus vel fueramus , ti eratis vel fueratis , ti erant vel fuerant . Auditus eram vel fueram , tus eras vel fueras , tus crat vel fuerat . Plural . ti eramus vel fueramus , ti eratis vel fueratis , ti erant vel fuerant . I Sall or will be loued . Future tense singular , Amabor beris vel bere , itur . Pl. bimur , imini , untur . Docebor beris vel bere , itur . Pl. bimur , imini , untur . Legar eris vel ere , etur . Pl. emur , emini , entur . Audiar eris vel ere , etur . Pl. emur , emini , entur .

Imperatiue Moode .

Present tense singular , Be thou loued . Let him ve loued . Let vs be loued . Be ●ee loued . Let them be loued . Amare , ametur , Plu. amemur . Amamini , amentur , amator : amator . Plu. amemur . amaminor : amantor . Docere , doceatur , P. doceamur . Docemini , doceantur . docetor : docetor . P. doceamur . doceminor : docentor . Legere , legatur , Plu legamur . Legimini , legantur . legitor : legitor . Plu legamur . legiminor : leguntor . Audire , audiatur , Pl. audiamur . Audimini , audiantur . auditor : auditor . Pl. audiamur . audiminor : audiuntor .

Optatiue Moode . God grant I be loued . Present tense singular , Vtinam , Amer , eris vel ere , etur . Plur. vtin . emur , emini , entur ▪ . Docear , aris vel are , atur . Plur. vtin . amur , amini , antur . Legar , aris vel are , atur . Plur. vtin . amur , amini , antur . Audiar , aris vel are , atur . Plur. vtin . amur , amini , antur . Would God I were loued . Preterimperfect tense singular , Vtinam , Amarer , reris vel rere , retur . Plur. vtin . remur , remini , rentur . Docerer , reris vel rere , retur . Plur. vtin . remur , remini , rentur . Legerer , reris vel rere , retur . Plur. vtin . remur , remini , rentur . Audirer , reris vel rere , retur . Plur. vtin . remur , remini , rentur . I pray God I haue been loued . Preterperfect tense singular , Vtinam , Amatus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus si● vel fuerit . Plur. vtin . ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sinc vel fuerint . Doctus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus si● vel fuerit . Plur. vtin . ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sinc vel fuerint . Lectus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus si● vel fuerit . Plur. vtin . ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sinc vel fuerint . Auditus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus si● vel fuerit . Plur. vtin . ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sinc vel fuerint . Would God I had been loued . Preterpluperfect tense singular , Vtinam , Amatus Doctus Lectus Auditus essem vel fuissem , tus esses vel fuisses , tus esset vel fuisset . Plur. vtin . ti essemu● vel fuissemus , ti essetis vel fuissetis , t● essent vel fuissent . God grant I be loued hereafter . Future tense singular , Vtinam , Amatus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus eri● vel fuerit . Plu. vtin . ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerunt . Doctus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus eri● vel fuerit . Plu. vtin . ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerunt . Lectus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus eri● vel fuerit . Plu. vtin . ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerunt . Auditus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus eri● vel fuerit . Plu. vtin . ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerunt .

Potentiall Moode . I may or can be loued . Present tense singular , Amer , eris vel ere , etur . Plur. emur , emini , entur , Docear , aris vel are , atur . Plur. amur , mini , tur . Legar , aris vel are , atur . Plur. amur , mini , tur . Audiar , aris vel are , atur . Plur. amur , mini , tur . I would , should , or ought to be louad . Preterimperfect tense singular , Amarer , reris vel rere , retur . Plu. remur , remini , remini , rentur . Docerer , reris vel rere , retur . Plu. remur , remini , remini , rentur . Legerer , reris vel rere , retur . Plu. remur , remini , remini , rentur . Audirer , reris vel rere , retur . Plu. remur , remini , remini , rentur . I would , should , or ought to haue bin loued . Preterperfect tense singular , Amatus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit vel fuerit . Plur. ti simus vel fuerimus , ti fiti● vel fueritis , ti sint vel fuerint . Doctus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit vel fuerit . Plur. ti simus vel fuerimus , ti fiti● vel fueritis , ti sint vel fuerint . Lectus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit vel fuerit . Plur. ti simus vel fuerimus , ti fiti● vel fueritis , ti sint vel fuerint . Auditus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit vel fuerit . Plur. ti simus vel fuerimus , ti fiti● vel fueritis , ti sint vel fuerint . I would , would , or ought to had bin loued . ●reterplu●erfect ●●nse singu●●r , Amatus Doctus Lectus Auditus essem vel fuissem , tus esses vel fuisses , tus esset vel fuisset . Plur. ti essemus vel fuissemus , ti essetis vel fuissetis , ti essent vel fuissent . I may or ran be loued hereafter . ●●ture ●●●se singu●●r , Amatus ero vel fuero , rus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint . Doctus ero vel fuero , rus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint . Lectus ero vel fuero , rus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint . Auditus ero vel fuero , rus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint .

Subiunctiue Moode . When I am loued . ●●esent ●●●se singu●●● Cùm , Amer , eris vel ere , etur . Plur. cùm emur , emini , entur , Docear , aris vel are , atur . Plur. cùm amur , amini , antur . Legar , aris vel are , atur . Plur. cùm amur , amini , antur . Audiar , aris vel are , atur . Plur. cùm amur , amini , antur . When I was loued . ●●terim●●●fect ●●●se singu●●● Cùm , Amarer , reris vel r●c , retur . Pl. cùm remur , remini , rentur . Doceret , reris vel r●c , retur . Pl. cùm remur , remini , rentur . Legerer , reris vel r●c , retur . Pl. cùm remur , remini , rentur . Audirer , reris vel r●c , retur . Pl. cùm remur , remini , rentur . When I haue been loued . Preterperfect tense singular , Cùm , Amatus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit vel fuerit . Plur. cùm ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sint vel fuerint . Doctus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit vel fuerit . Plur. cùm ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sint vel fuerint . Lectus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit vel fuerit . Plur. cùm ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sint vel fuerint . Auditus sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit vel fuerit . Plur. cùm ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sint vel fuerint . When I had been loued . Preterpluperfect tense singular , Cùm , Amatus Doctus Lectus Auditus essem vel fuissem , tus effes vel fuisses , tus esset vel fuisset . Plural . cùm ti essemus vel fuissemus , ti essetis vel fuissetis , ti essent vel fuissent . When I shall or will be loued . Future tense singular , Cùm , Amatus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. cùm ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint . Doctus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. cùm ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint . Lectus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. cùm ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint . Auditus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. cùm ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint .

Infinitiue Moode . Present and preterimperfect tense . Amari , To be Loued . Doceri , To be Taught . Legi , To be Read . Audiri , To be Heard . To haue or had beene loued . Preterperfect & preterpluperfect tense . Amatum esse vel fuisse . Doctum esse vel fuisse . Lectum esse vel fuisse . Auditum esse vel fuisse . Future tense . Amatum iri vel amandum esse to be loued hereafter . Doctum iri vel docendum esse to be taught hereafter . Lectum iri vel legendum esse to be read hereafter . Auditum iri vel audiendum esse to be heard hereafter . A participle of the preter tense Amatus , Loued . Doctus , Taught . Lectus , Read . Auditus , Heard . A participle of the Future in dus Amandus , To be Loued . Docendus , To be Taught . Legendus , To be Read . Audiendus , To be Heard .

Of certaine Verbs going out of Rule , which are declined and formed in maner following .

POssum , potes , potui , posse , potens : To may or can .

Volo , vis , volui , velle : volendi , volendo , volendum : supinis caret , volens : To will , or to be willing .

Nolo , nonvis , nolui , nolle : nolendi , nolendo , nolendum : supinis caret , nolens : To nil or to be vnwilling

Malo , mauis , malui , malle : malendi , malendo , ma● lendum : supinis caret , malens : To haue rather , or to be more willing .

Edo , edis vel es , edi , edere vel esse : edendi , edendo , edendum : esum , esu , vel estum estu : edens , efurus vel esturus . To eate .

Fio , fis , factus sum vel fui , fieri : factus , faciendus : To be made , or to be done .

Fero , fers , tuli , ferre : ferendi , ferendo , ferendum : latum , latu : ferens , laturus : To beare or suffer .

Feror , ferris vel ferre , latus sum vel fui , fetri : latus , ferendus : To be borne or suffered .

Indicatiue Moode . Present ●ense singu●ar , POssum , potes , potest . Volo , vis , vult . Nolo , non vis , non vult . Malo , mauis , mavult . Edo , edis vel es , edit vel est . Fio , fis , fit . Fero , fers , fert . Feror , ferris , vel ferre , fertur . Pluraliter , Possumus , potestis , possunt . Volumus , vultis , volunt Nolumus , nonvultis , nolunt . Malum ' , mavultis , malunt . Edimus , editis vel estis , edunt . Fimus , fitis , fiunt . Ferimus , fertis , ferunt . Ferimur , ferimini , feruntur . Preterimperfect tense singular , Poteram , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . Volebam , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . Nolebam , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . Malebam , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . Edebam , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . Fiebam , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . Ferebam , as , at . Pluraliter , amus , atis , ant . Ferebar , baris vel bare , batur . Plur. bamur , bamini , bantur . Preterperfect tense singular , Potui , isti , it . P. imus , istis , êrunt vel êre ▪ Volui , isti , it . P. imus , istis , êrunt vel êre ▪ Nolui , isti , it . P. imus , istis , êrunt vel êre ▪ Malui , isti , it . P. imus , istis , êrunt vel êre ▪ Edi , isti , it . P. imus , istis , êrunt vel êre ▪ Tuli , isti , it . P. imus , istis , êrunt vel êre ▪ Factus , sum vel fui , tus es vel fuisti , tus est vel fuit Plural . ti sumus vel fuimus , ti estis vel fuistis , ti sunt fuerunt vel fuere . Latus , sum vel fui , tus es vel fuisti , tus est vel fuit Plural . ti sumus vel fuimus , ti estis vel fuistis , ti sunt fuerunt vel fuere . Preterplupersect tense singular , Potueram ras , rat . Pl. ramus , ratisrant . Volueram ras , rat . Pl. ramus , ratisrant . Nolueram ras , rat . Pl. ramus , ratisrant . Malueram ras , rat . Pl. ramus , ratisrant . Ederam ras , rat . Pl. ramus , ratisrant . Tuleram ras , rat . Pl. ramus , ratisrant . Factus , eram vel fueram , tus eras vel fueras , t● erat vel fuerat . Pl. ti eramus vel fuer amus ti eratis vel fueratis , ti erant vel fueran● ▪ Latus , eram vel fueram , tus eras vel fueras , t● erat vel fuerat . Pl. ti eramus vel fuer amus ti eratis vel fueratis , ti erant vel fueran● ▪ Future tense singular , Potero , poteris , poterit . Plur. erimus , eritis , erint . Volam , es , et . Plural . emus , etis , ent . Nolam , es , et . Plural . emus , etis , ent . Malam , es , et . Plural . emus , etis , ent . Edam , es , et . Plural . emus , etis , ent . Fiam , es , et . Plural . emus , etis , ent . Feram , es , et . Plural . emus , etis , ent . Ferar , rêris vel rête , retur . Plur. rêmur , remini , rentu●

Possum , Volo , Malo , haue no Imperatiue moode .

Imperatiue Moode . Present tense singular , Noli , Nolito . Pluraliter , Nolite , Nolitote . Es , esto , ede , edito edat , esto , edito P. Edamus , edite , este , estore , editote edant . edunto . Fito , tu Fiat , fito . Pluraliter , Fiamus , Fite , fitote Fiant , fiunto . Fer , ferto . Ferat , ferto . Plur. feramus , Ferte , fertote . Ferant , ferunto . Ferre , fertor . Feratur , fertor . P. feramur , Ferimini , feriminor ferantur , feruntor .

Optatiue Moode . Present tense singular , Vti●am , Possim , is , it . Plu. vtinam imus , iti● , in t . Velim , is , it . Plu. vtinam imus , iti● , in t . Nolim , is , it . Plu. vtinam imus , iti● , in t . Malim , is , it . Plu. vtinam imus , iti● , in t . Edam , as , at . Plur. vtinam amus , atis , ant . Fiam , as , at . Plur. vtinam amus , atis , ant . Feram , as , at . Plur. vtinam amus , atis , ant . Ferar , raris vel rare , ratur . Plur. amur , amini , antur . Preterim●erfect tense singular , V●inam , Possem , es , et . Pluraliter , vtinam emus , etis , ent . Vellem , es , et . Pluraliter , vtinam emus , etis , ent . Nollem , es , et . Pluraliter , vtinam emus , etis , ent . Mallem , es , et . Pluraliter , vtinam emus , etis , ent . Ederem es , et . Pluraliter , vtinam emus , etis , ent . vel essem , es , et . Pluraliter , vtinam emus , etis , ent . Fierem , es , et . Pluraliter , vtinam emus , etis , ent . Ferrem , es , et . Pluraliter , vtinam emus , etis , ent . Ferrer , rêris vel rêre , rêtur. Plu. vtin . remur , remini . Preterper●ect tense singular , Vtinam , Potuerim , ris , rit . Pl. vtinam rimus , ritis , rint . Voluerim , ris , rit . Pl. vtinam rimus , ritis , rint . Noluerim , ris , rit . Pl. vtinam rimus , ritis , rint . Maluerim , ris , rit . Pl. vtinam rimus , ritis , rint . Ederim , ris , rit . Pl. vtinam rimus , ritis , rint . Tulerim , ris , rit . Pl. vtinam rimus , ritis , rint . Factus , sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit ve● fuerit . Pl. vtin . ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sint vel fuerint . Latus , sim vel fuerim , tus sis vel fueris , tus sit ve● fuerit . Pl. vtin . ti simus vel fuerimus , ti sitis vel fueritis , ti sint vel fuerint . Preterpluperfect tense singular , Vtinam , Potuissem , ses , set . Plu. vtin . semus , setis , sent. Voluissem , ses , set . Plu. vtin . semus , setis , sent. Noluissem , ses , set . Plu. vtin . semus , setis , sent. Maluissem , ses , set . Plu. vtin . semus , setis , sent. Edissem , ses , set . Plu. vtin . semus , setis , sent. Tulissem , ses , set . Plu. vtin . semus , setis , sent. Factus essem vel fuissem , tus esses vel fuisses , tus esset vel fuisset . Pl. vtin . ti essemus vel fuissemus , ti essetis vel fuissetis , ti essent vel fuissent . Latus essem vel fuissem , tus esses vel fuisses , tus esset vel fuisset . Pl. vtin . ti essemus vel fuissemus , ti essetis vel fuissetis , ti essent vel fuissent . ●uture ●ense singu●ar , Vtinam , Potuero , ris , rit . Pl. vtin . rimus , ritis , rint . Voluero , ris , rit . Pl. vtin . rimus , ritis , rint . Noluero , ris , rit . Pl. vtin . rimus , ritis , rint . Maluero , ris , rit . Pl. vtin . rimus , ritis , rint . Edero , ris , rit . Pl. vtin . rimus , ritis , rint . Tulero , ris , rit . Pl. vtin . rimus , ritis , rint . Factus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. vtinam ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint . Latus ero vel fuero , tus eris vel fueris , tus erit vel fuerit . Plur. vtinam ti erimus vel fuerimus , ti eritis vel fueritis , ti erunt vel fuerint .

The Potentiall and the Subiunctiue moode be formed like the Optatiue in voice , and doe differ onely in signification , and signe of the moode .

Infinitiue Moode . Present tense and preterimperfect tense Posse . Preterperfect & Preterpluperfect tense . Potuisse . Velle . Preterperfect & Preterpluperfect tense . Voluisse . Nolle . Preterperfect & Preterpluperfect tense . Noluisse . Malle . Preterperfect & Preterpluperfect tense . Maluisse . Edere vel esse . Preterperfect & Preterpluperfect tense . Edisse . Fut. esurum esse . Ferre . Preterperfect & Preterpluperfect tense . Tulisse Fut. laturum esse . Fieri . Factum esse vel fuisse . Ferri . Latum esse vel fuisse . Future tense . Factum iri vel faciendum esse . Latum iti , vel ferendum esse .

Eo and Queo make Ibam & Quibam , in the Preterimperfect tense of the Indicatiue mood , and Ibo and Quibo in the future tense : & in all other moods and tenses are varied like verbs in o , of the fourth Coniugation , sauing that they make their Gerunds , Eundi , eundo , cundum . Queundi , queundo , queundum .

Of the Preterperfect tense of the Indicatiue mood be formed the Preterpluperfect tense of the same mood , Tenses formed of the preterperfect tense . the Preterperfect tense , the Preterpluperfect tense , & the future tense of the Optatiue mood , the Potentiall mood , and the Subiunctiue mood : the Preterperfect tense , & the preterpluperfect tense of the Infinitiue mood : as of Amaui , are formed Amaueram , amauerim , amauero , by changing i , into ĕ short : as , Amauissem , amauisse , keeping i , still .

IMpersonals be declined throughout all moodes and tenses , Impersonals . in the voice of the third person singular onely : as , Delectar , delectabat , delectauit , delectauerat , delectabit . Decet , decebat , decuit , decuerat , decebit , decere . Studetur , studebatur , studitum est vel fuit , studitum erat vel fuerat , studebitur , &c.

And they haue commonly before their english , this signe , It : as , It delighteth , Delectat . It becommeth not , Non decet .

Of the Participle .

AParticiple is a part of speech , deriued of a Verbe , and taketh part of a Noune , as Gender , case , and declension : and part of a Verbe , as tense and signification : and part of both , as number and figure .

There be foure kinds of Participles : Foure kinds of Participles . Present tense . one of the Present tense , another of the Preter tense , one of the Future in rus , & another of the Future in dus .

A participle of the present tense , hath his English ending in ing , as , Louing . And his Latiue in ans or ens : as , Amans , docens : And it is formed of the preterimperfect tense of the Indicatiue mood , by changing the last syllable into ns : as , Amabam , amans . Audiebam , audiens . Auxiliabar , auxilians . Poteram , potens .

A participle of the Future in rus , The first Future tense in rus . betokeneth to do , like the Infinitiue moode of the Actiue voice : as , Amaturus , To loue , or , about to loue . And it is formed of the latter Supine , by putting to rus : as , Doctu , docturus .

A Participle of the Pretertense , Preter tense . hath his English ending in d , r , or n : as , loued , taught , slain : & his Latine in tus , sus , xus : as , amatus , visus , nexus : and one in üus , as Mortuus . And it is formed of the latter Supine , by putting to s : as , lectu , lectus , except Mortuus .

A Participle of the Future in dus , The second Future tense in dus . betokeneth to suffer , like the Infinitiue mood of the Passiue voice : as , Amandus , to be loued . And it is formed of the genitiue case of the participle of the Present tense , by changing t is , into dus : as , Amantis , amandus : Legentis , legendus . And it is also found to haue the signification of the Participle of the Present tense : as , Legendis veteribus proficis , In reading golde authors thou doest profit .

Of a verbe Actiue , Of an Actiue come 2. Participles . and of a verbe Neuter , which hath the Supines , come two Participles , one of the Present tense , and another of the Future in rus : as of Amo , commeth Amans , amaturus : of Curro , currens , cursurus .

Of a verb Passiue , 〈◊〉 a Passiue come a. whose Actiue hath the Supines , come two Participles , one of the Preter tense , and another of the Future tense in dus : as of Amor , commeth Amatus , amandus .

Of a verbe Deponent commeth three Participles , Of a Deponent 3. one of the Present tense , one of the Preter tense , and another of the Future in rus : as of Auxilior , commeth auxilians , auxiliatus , auxiliaturus .

And if the verbe Deponent do gouerne an Accusatiue case after him , it may forme also a Participle in dus : as of Loquor , loquendus .

Of a verbe Commune commeth foure Participles : Of a Commune 4. as of Largior , commeth largiens , largiturus , largitus , largiendus .

Participles of the Present tense , be decliued like nounes Adiectiues of three Articles : as , Nominatiuo hic , haec , hoc Amans : Genitiuo huius amantis : Datiuo huic amanti , &c.

Participles of other tenses , Participles declined like Adiectiues . bee declined like nounes Adiectiues of three diuers endings : as , Amaturus , amatura , amaturum : Amatus , amata , amatum : Amandus , amanda , amandum .

Of an ADVERBE .

AN Aduerbe is a part of speech ioyned to the Verbs to declare their signification .

Aduerbs some be of time : as , Hodiè , cras , heri , perendiè , olim , aliquando , nuper , quando .

Some vs of Place : as , vbi , ibi , hîc , istîc , illîc , intùs , foris . Number : as , Semel , bis , ter , quater , iterùm . Order : as , Inde , deinde , denique , postremò

Some bee of Asking or doubting : as , Cur , quare , vnde , quorsum , num , nunquid ? Calling : as , Heus , ô , ehodum .

Some be of Affirming : as , Certè , nae , profectò , sanè , scilicet , licèt , estò . Denying : as , Non , haud , minimè , neutiquam , nequaquam . Swearing : as , Pol , aedepol , hercle , medius-fidius . Exhorting : as , Eia , agè , agitè , agedùm .

Some be of Flattering : as , Sodes , amabò . Forbidding : as , Ne. Wishing : as , Vtinam , si , ô si , ô. Gathering together : as , Simul , vnà , paritor , non modò , non solùm . Parting : as , Seorsim , sigillatim , vicatim .

Some be of Choofing : as , Potiùs , imò . A thing not finished : as , Penè , ferè , propè , vix , modò non . Shewing : as , En , ecce . Doubting : as , For san , forfitan , fortassis , fortasse . Chance : as , Fortè , fortuitò .

Some be of Likenesse : as , Sic , sicut , quasi , ceu , tanquam , velut . Qualitie : as , Benè , malè , doctè , fortiter . Quantity : as , Multùm , parùm , minimùm , paululùm , plurimùm : Comparison : as , tam , quàm , magis , minùs , maximè .

Certaine Aduerbes be compared : as , Doctè , doctiùs , doctissimè . Fortiter , fortiùs , fortissimè . Propè , propiùs , proximè . Also the voices of Prepositions , if they be set alone , not hauing any casuall word to serue vnto , ioyned with them , bee not Prepositions , but are changed into Aduerbes : as , Qui ante non cauet , pòst dolebit , He that bewareth not afore , shall bee forie afterward . Coràm laudare , & clàm vituperare , inhonestum est , In presence to commend one , and behinde the backe to dispraise , is an vnhonest point .

Of a CONIVNCTION .

A Coniunction is a part of speech that ioyneth words and sentences together .

Of Coniunctions some be Copulatiues : as , Et , que , quoque , ac , atque , nec , neque .

Some be Dissunctiues : as , Aut , ve , vel , seu , siue . Discretiues : as , Sed , quidem , autem , verò , at , ast . Causals : as , Nam , námque , enim , etenim , quia , vt , quôd , quum , quoniam and quando set for quoniam .

Some be Conditionals : as , Si , sin , modò , dum , dummodò . Exceptiues : as , Ni , nisi , quin , alioquin , praeterquam Interrogatiues : as , Ne , an , vtrùm , necne , anne , nónne . Illatiues : as , Ergò , ideo , igitur , quare , itaque , proin

Some be Aduersatiues : as , Etsi , quanquam , quamvis , licèt , esto . Redditiues to the same : as , Tamen , attamen . Electiues : as , Quàm , ac , atque . Diminutiues : as , Saltem , vel .

Of a PREPOSITION .

A Preposition is a part of speech most commonly set before other parts , either in Apposition , as Ad patrem : or els in Composition , as Indoctus .

These Prepositions following , serue to the Accusatiue case .

Ad , To. Ante , before . Apud , At. Aduersus , Aduersum , against . Cis , on this side . Extra , without . Citra , on this side . Intra , within . Circum , about . Inter , betweene . Circa , about . Infra , beneath . Contra , against . Iuxta , beside , or nigh to . Erga , towards . Ob , for . Pone , behinde . Per , by or through . Prope , nigh . Propter , for . Secundum , after . Post , after . Trans , on the further side . Vltra , beyond . Praeter , beside . Supra , aboue . Circiter , about . Vsque , vntill . Secus , by . Versus , towards . Penes , in the power .

Where note that Versus , is set after his casual word : as , Londinum versus , Towards London . And likewise may Penes be set also .

These Prepositions following , serue to the Ablatiue case .

A , ab , abs , From or fro . Cum , with . Coram , before , or inpresence . Clam , priuily . De , of or fro . E , of or fro . Ex , of or fro . Pro , for . Prae , before , or in comparison . Palam , openly . Sine , without . Absque , without . Tenus , vntil , or vp to .

Where note that if the casual word ioyned with Tenus , be the plurall number , it shall bee put in the genitiue case , & be set before Tenus : as Aurium tenus , Vp to the eares . Genuum tenus , Vp to the knees .

Note also , that the voyces of Prepositions , beeing set alone without their casuall words , be not Prepositions , but are changed into Aduerbes : as is aforesaid in the Aduerbe .

These Prepositions following , serue to both cases .

In with this signe To , to the Accusatiue case : as In vrbem , Into the citie . In without this signe To , to the Ablatiue case : as , In te spes est , My hope is in thee .

Sub noctem , a little before night . Sub iudice lis est , The matter is before the iudge . Super lapidem , Vpon a stone . Super viridifronde , Vpon a greene leafe . Subter terram , Vnder the earth . Subter aquis , Vnder the water .

Of an INTERIECTION .

AN Interiection is a part of speech , which betokeneth a sodaine passion of the minde , vnder an vnperfect voyce . Some are of Mirth : as , Euax , vah .

Some are of Sorrowe : as , Heu , her . Dread : as , At at . Maruelling : as , Papae . Disdaining : as , Hem vah . Shunning : as , Apagè . Praising : as , Euge. Scorning : as , Hui . Exclamation : as , Proh Deûm atque hominum fidem Cursing : as , Vae , malùm . Laughing : as , Ha ha be . Calling : as , Eho , oh , io . Silence : as , Au. And such others .

The Concordes of Latine SPEECH .

FOR the due ioyning of wordes in construction , it is to be vnderstood , that in Latine speech there be three Concords . The first , betweene the Nominatiue case and the Verbe . The second , betweene the Substantiue and the Adiectiue . The third , betweene the Antecedent and the Relatiue .

The first Concord .

THen an English is giuen to be made in Latine , looke out the principall Verbe . It there be ●o Verbs then one in a sentence , the first is the principal Verbe , except it be ●he Infinitiue moode , or haue before it a Relatiue : as That , whom , which : or a Contraction , as , Vt , that , Cum , when , Si , if , or such others .

When ye haue found the Verb , aske this question , who ? or what ? and the word that answereth to the question , shal be the nominatiue case to the Verbe , except it be a verbe impersouall , which will haue no nounnatiue case . And the Nominatiue shal in making and construing Latine be set before the Verbe , except a question be asked , & then the Nominatiue is set after the Verbe , or after the signe of the Verbe : as Amas tu ? Louest thou ? venit ne Rex ? doth the King come ?

Likewise if the Verbe be of the Imperatiue mood : as , Ama tu , Loue thou . Amato ille , Let him loue .

And sometime when this signe it , or there , commeth before the English of the Verbe : as , Est liber mens , It is my booke . Venit ad me quidam , There came one to me . And that casual word which commeth next after the Verbe , and answereth to this question whom ? or what ? made by the Verbe , shall commonly be the accusatiue case , except the Verbe de properly gouerne an other case after him to be construed withall : as , Si cupis placere magistro , vtere diligentia , nec sis tan●us cessator , vt calcaribus indigeas , If then couet to please thy master , vse diligence , and be not so flacke , that thou shait need spurres .

A verbe personall agreeth with his Nominatiue case in number and person : as , Praeceptor legit , vos verò negligitis , The master tradeth , and ye regard not . Where note , that the first person is more worthy then the second , & the second more worthy then the thre● .

Many nominatiue cases singular , with a coniunction copulatiue comming between them , will haue a verbe plurall : which verbe plurall shall agree with the numinatiue case of the most worthy person : as , Ego & tu sumus in tuto , I and thou be in safeguard . Tu & pater periclitamini , Thou and thy father are in ieopardy . Pater & praeceptor accersunt te , Thy father and thy master haue sent for thee .

When a Verbe commeth betweene two Nominatiue cases of diuers numbers , the Verbe may indifferently accord with either of them , so that they be both of one person : as , Amantium irae amoris redintegrati● est , The falling out of louers is the renewing of loue . Quid enim nisi vota supersunt ? For what remaineth sauing onely prayers ? Pectora percussit , pectus quoque tobora fiunt , She stroke her breast , and her breast turned into oake also .

Here note also , that sometime the Infinitiue mood of a Verbe , or els a whole clause afore going , or else some member of a sentence , may be the Nominatiue case to the Verbe : as , Diluculò surgere saluberrimum est , To arise betime in the morning is the most wholsome thing in the world . Multum scire vita iucundissima , To know much is the most pleasant ( or sweetest ) life of all .

The second Concord .

WHen ye haue an Adiectiue aske this question , who or what , and the word that answereth to the question , shall be the Substantiue to it .

The Adiectiue whether it be a Noune , Pronoune , or Participle , agreeth with his Substantiue in case , gender , and number : as , Amicus certus in re incerta cernitur , A sure friend is tried in a doubtfull matter . Homo armatus , A man armed . Ager colendus , A field to be tilled . Hic vir , This man . Meus herus est , It is my master .

Where note that the Masculine gender is more worthy then the Feminine , and the Feminine more worthy then the Neuter .

Many Substantiues singular , hauing a coniunction copulatiue comming betweene them , will haue an Adiectiue plurall , which Adiectiue shall agree with the Substantiue of the more worthy gender : as , Rex & Regina beati , The King and the Queene are blessed .

The third Concord .

WHen yee haue a Relatiue , aske this question who or what , and the word that answereth to he question , shall be the Antecedent to it .

The Antecedent most commonly is a word that goeth before the Relatiue , and is rehearsed againe of the Relatiue .

The Relatiue agreeth with his Antecedent in Gender , Number , and Person : as , Vir sapit qui pauca loquitur , That man is wise that speaketh fewe things or words .

Sometime a Relatiue hath for his Antecedent the whole reason that goeth before him , and then he shall be put in the Neuter gender and Singular number : as , In tempore veni , quod omnium rerum est primum , I came in season which is the cheifest thing of all . But if the Relatiue be referred to two clauses or more , then the Relatiue shall be put in the plurall number : as , Tu multùm dormis , & saepè potas , quae ambo sunt corpori in imica , Thou sleepest much , and drinkest often , which both things are naught for the body .

When this English That may bee turned into this English which , it is a Relatiue , otherwise it is a coniunction , which in Latine is called quod or vt : and in making Latine , it may elegantly bee put away , by turning the Nominatiue case into the accusatiue , and the Verbe into the Infinitiue mood : as , Gaudeo quòd 〈◊〉 benè vales , Gaudeo te benè valere , I am glad that thou art in good health . Iubeo vt tu abeas , Iubeo te abire , I bid that thou goe hence .

Many Antecedents singular , hauing a Coniunction Copulatiue betweene them , will haue a Relatiue plurall , which Relatiue shal agree with the Antecedent of the most worthy Gender : as , Imperium & dignitas quae perijsti , The Rule and dignitie which thou hast required .

But in things not apt to haue life , the Neuter gender is most worthy : yea , and in such case , though th● Substantiues or Antecedents be of the Masculi● or of the Feminine gender , and none of them of th● Neuter , yet may the Adiectiue or Relatiue be put in the Neuter gender : as , Arcus & calamisunt bona , The bow and arrowes be good : Arcus & calami quae fregisti , The bow and arrowes which thou hast broken .

The Case of the Relatiue .

WHen there commeth no Nominatiue case betweene the Relatiue and the Verbe , the Relatiue shall be the Hominatiue case to the Verbe : as , Miser est qui nummos admiratur , Wretched is that person , which is in loue with money .

But when there commeth a Nominatiue case betweene the Relatiue and the Verb , the Relatiue shal be such case as the Verbe will haue after him : as , Foelix , quem faciunt alien a pericula cautum , Happy is hee , whom other mens harmes do make to beware .

As the Relatiue may be the Nominatiue case to the Verbe , so it may be the Substantiue to the Adiectiue that is ioyned with him , or that commeth after him : as , Diuitias amare noli , quod omnium est sordid issimum , Doe not thou loue riches , which to doe , is the most beggerly thing in the world .

Nounes Interrogatiues and Indefinites , followe the rule of the Relatiue : as , Quis , vter , qualis , quantus , quotus , &c. which euermore come before the Verbe like as the Relatiue doth : as Hei mihi , qualis crat ? Talis erat , qualem nunquam vidi .

Yet here is to bee vnderstood and noted , that the Relatiue is not alwayes gouerned of the Verbe that hee commeth before , but sometime of the Infinitiue moode that commeth after the Verbe : as , Quibus voluisti me gratias agere , egi , What persons thou willedst me to thanke , I haue thanked .

Sometime of a Participle : as , Quibus rebus adductus fecisti ? With what things mooued didst thou it ?

Sometime of the Gerund : as , Quae nunc non est narrandi locus , Which things at this present is no time to tell .

Sometime of the Preposition set before him : as ▪ Quem in locum deducta res sit , vides , Vnto what state the matter is now brought , thou seest .

Sometime of the Substantiue that he doth accord with : as , Senties qui vir siem , Thou shalt perceiue what a fellow I am . Albeit in this manner speaking , Qui , is an Indefinite , and not a Relatiue .

Sometime of a Noune Partitiue or Distribu●iue : as , Quarum rerum vtram minus velim , non facilè ●ossum existimare , Of the which two things , whether I would with lesse will haue , I cannot easily esteem .

Sometime it is put in the Genitiue case by reason ●f a Substantiue comming next after him : as , Ego●lum non noui , cuius causa hoc incipis , I knew him not or whose cause thou beginnest this matter .

Sometime it is otherwise gouerned of a Noune abstantiue : as , Omnia tibi dabuntur quibus opus habes , ●ll things shal be giuen thee , which thou hast need of .

Sometime of an Aduerbe : as , Cui vtrum obuiàm ●ocedam , nondum statui , Whom whether I will goe 〈◊〉 meete with , I haue not yet determined .

Sometime it is put in the Ablatiue case with this ●gne than , & is gouerned of the Comparatiue degree , ●mming after him : as , Vtere virtute qua nihil est meli● Vse vertue , then the which nothing is better .

Sometime it is not gouerned at all , but is put in ●e ablatiue case absolute : as , Quantus erat Iulius Cae● , quo Imperatore , Romani primum Britanniam ingressi ●t ? How worthy a man was Iulius Cesar , vnder ●hose conduct the Romans first entred into Britain ?

Also when it signifieth an instrument wherewith a thing is to be done , it is put in the ablatiue case : as , Ferrum habuit , quo se occideret , He had a knife wherewith he would haue slaine himselfe .

When a Relatiue commeth betweene two Substantiues of diuers genders , it may indifferently accord with either of them : as , Auis , quę passer appellatur , or Auis , qui passer appellatur , The bird which is called a sparrow . Yea , though the Substantiues be of diuers numbers also : as , Est ne ca Lutetia quam nos Parisios dicimus ? Is not that called Lutetia , that we do call Paris ? Or else , Est ne ea Lutetia , quos nos Parisios dicimus ?

Constructions of Nounes Substantiues .

WHen two Substantiues come together , betokening diuers things , the latter shall bee the genitiue ease : as , Facundia Ciceronis , The eloquence of Cicero . Opus Virgilii , The worke of Virgil. Amator studiorum , Alouer of studies . Dogma Platonis , The opinion of Plato . But if they belong both to one thing , they shall be put both in one case : as , Pater meus vir , amat me puerum , My father beeing a man , loueth me a child .

When the English of this word Res , is put with an Adiectiue , ye may put away Res , and put the Adiectiue in the Neuter gender , like a Substantiue : as , Multa me impedierunt , Many things haue letted me . And beeing so put , it may be the Substantiue to an Adiectiue : as , Pauca his similia , A few things like vnto these . Nonnulla huiusmodi , Many things of like sort .

An Adiectiue in the neuter gender , put alone without a Substantiue , standeth for a substantiue , & ma● haue a geaitiue case after him , as if it were a Substantiue : as , Multum lucri , much gaine . Quantum negotij ? How much busines ? Idoperis , That worke .

Words importing indument of any qualitie , o● propertie , to the praise or dispraise of a thing , comming after a noune Substantiue , or a verb Substantiue , it may be put in the Ablatiue case , or in the genitiue as , Puer bona indole , or Puer bonae indolis , A child of a good towardnesse . Puer boni ingenij , or Puer bono ingenio , A child of a good wit .

Opus and vsus when they be latine for need , require an Ablatiue case : as , Opus est mihi tuo iudicio , I haue need of thy iudgement : Viginti minis vsus est filio , My sonne hath need of twenty pounds .

Constructions of Adiectiues .

The Genitiue case .

ADiectiues that signifie desire , knowledge , temembrance , ignorance , or forgetting , and such other like , require a genitiue case : as , Cupidus auri , Couetous of money . Peritus belli , Expert of warfare . Ignarus omnium , Ignorant of all things . Fidens animi , Bold of heart . Dubius mentis , Doubtfull of mind . Memor praeteriti , Mindfull of that is past . Reus furti , Accused of theft .

Nounes Partitiues , and certaine Interrogatiues with certaine nounes of number , require a genitiue case : as , Aliquis , vter , neuter , nemo , nullus , solus , vnus , medius , quisque , quisquis , quicunque , quidam , quis for aliquis , or quis an interrogatiue : as , Vnus , duo , tres : Primus , secundus , tertius , &c. as , Aliquis nostrum , Primus omnium .

When a question is asked , the answer in Latine must be made by the same case of a Noune , Pronoun , or Participle , and by the same tense of a Verbe , that the question is asked by : as , Cuius est fundus ? Vicini . Quid agitur in ludo literario ? Studetur . Except a question be asked by Cuius , a , um , as , Cuia est sententia ? Citeronis . Or by a word that may gouerne diuers cases : as , Quanti emistilibrum ? Paruo . Or except I must auswer by one of these possessiues , Meus , tuus , suus , noster , vester : as , Cuius est domus ? Non vestra , sed nostra .

Nounes of the Comparatiue and the Superlatiue degree , beeing put partitiuely , that is to say , hauing after them this English of or among , require a genitiue case : as , Aurium mollior est sinistra , Of the eares , the left is the softer . Cicero oratorum eloquentissimus , Cicero the most eloquent of Oratours .

Nounes of the Comparatiue degree , hauing than , or by after them , doe cause the word following to bee the Ablatiue case : as , Frigidior glacie , More cold then ice . Doctior multo , Better learned by a great deale , Vno pede altior , Higher by a foote .

The Datiue case .

ADiectiues that betoken profit , or disprofit , likenesse , or vnlikenesse , pleasure , submitting , or belonging to any thing , require a Datiue case : as , Labor est vtilis corpori , Labour is profitable to the body . Aequalis Hectori , Equall to Hector . Idoneus bello , Fit for warre . Iucundus omnibus , Pleasant to all persons . Parenti supplex , Suppliant to his father . Mihi proprium , Proper to me .

Likewise Nounes Adiectiues of the Passiue fignification in bilis , and Particip●ais in dus : as , Flebilis , flendus omnibus , To be lamented of all men . Formidabilis , formidandus hosti , To be feared of his enemies .

The Accusatiue case .

THe measure of length , breadth , or thicknesse of any thing , is put after Adiectiues in the Accusatiue case , and sometime in the Ablatiue case : as , Turri● alta centum pedes , A tower an hundred foot high . Arbor latatres digitos , A tree three fingers broad . Liber craffus tres pollices , vel tribus pollicibus , A booke three inches thicke .

The Ablatiue case .

ADiectiues signifying fulnes , emptinesse , plenty or wanting , require an Ablatiue case , and sometime a Genitiue : as , Copijs abundans . Crura thymo plena . Vacuus irâ , irae , abirâ . Nulla epistola inanis re aliquâ . Ditissimus agri . Stultorum plena sunt omnia . Qu●s nisi mentis inops , oblatum respuat aurum ? Integer vitae scelerisqué purus , non eget Mauri iaculis nec arcu . Expers omnium . Corpus inane animae .

These Adiectiues , Dignus , Indignus , praeditus , captus , contentus , with such others will haue an Ablatiue case : as , Dignus honore , Captus oculis , Virtute pręditus , Paucis contentus .

Where note , that Dignus , indignus , and contentus , may in stead of the Ablatiue case , haue an Infinitiue mood of a Verb : as , Dignus laudari , Worthy to be praised . Contentus in pace viuere , Content to liue in peace .

Construction of the Pronoune .

THese Genitiue cases of the Primitiues , Mei , tui , sui , nostri , and vestri , bee vsed when suffering or passion is signified : as , Pars tui , Amor mei . But when possession is signified , Meus , tuus , suus , noster , and vester be vsed : as , Ars tua , Imago tua .

These Genitiue cases , Nostrûm , vestrûm , be vsed after distributiues , partitiues , comparatiues , and superlatiues : as , Nemo vestrûm . Aliquis nostrûm . Maior vestrûm . Maximus natu nostrûm .

Construction of the Verbe : and first with the Nominatiue case .

SVm , forem , fio , existo , and certaine verbs Passiues : as , Dicor , vocor salutor , appellor , habeor , existimor , videor , with other like , will haue such case after them , as they haue before them ; as , Fama est malum , Fame is an euill thing . Malus culturâ fit bonus , In euill person by due ordering or gouernance is made good . Croesus vocatur diues , Cresus is called rich . Horatius ●●lutatur Poëta , Horace is saluted by the name of Poet . Malote diuitem esse quàm haberi , I had rather thou wert rich indeed , then so accounted .

Also Verbs that betoken bodily moouing , going , resting , or doing , which be properly called Verbes of gesture : as , Eo , incedo , curro , sedeo , appareo , bibo , cubo , studeo , dormio , somnio , and such other like , as they haue before them a Nominatiue case of the doer or sufferer , so may they haue after them a Nominatiue case of a Noune or Participle , declaring the manner of circumstance of the doing or suffering : as , Incedo claudus , I goe lame . Petrus dormit securus , Peter sleepeth voide of care . Tu cubas supinus , Thou liest in bed with thy face vpward . Somnias vigilans , Thou dreamest waking . Studeto stans , Studie thou standing . And likewise in the Accusatiue case : as , Non decet quemquam meiere currentem aut mandentem , It doth not become any man to pisse running , or eating .

And generally when the word that goeth before the Verb , and the word that commeth after the verb , belong both to one thing , that is to say , haue respect either to other , or depend either of other , they shall be put both in one case , whether the Verbe bee Transitiue or Intransitiue , of what kind socuer the verb be : as , Loquor frequens , I speake often . Tacco multus , I hold my peace much . Scribo epistolas rarissimus , I write letters very sieldome . Ne assuelcas bibere vinum ieiunus , Accustome not thy selfe to drinke wine nex● thy heart , or not hauing eaten somewhat afore .

The Genitiue case .

THis Verbe Sum , when it betokeneth or importet● possession , owing , or otherwise pertaining to 〈◊〉 thing , as a token , propertie , duty , or guise , it causeth the Noune , Pronoune , or Participle following to b● put in the Genitiue case : as , Haec vestis est patris , Thi● garment is my fathers . Insipientis est dicere , Non p●taram , It is the propertie of a foole to say , I had n● thought . Extremae est dementiae discere dediscenda , It is a point of the greatest folly in the world , to learne things that must afterward be learned otherwise . Orantis est nihil nisi coelestia cogitare , It is the duety of a man that is saying his praiers , to haue minde on nothing but heauenly things . Except that these Pronounes , Meus , tuus , suus , noster , and vester , shall in such manner of speaking be vsed in the Nominatiue case : as , Hic codex est meus , This booke is mine . Haec domus est vestrà , This house is yours . Non est mentiri meum , It is not my guise ( or propertie ) to lie . Nostrum est iniuriam non inferre , It is our parts not to doe wrong . Tuum est omnia iuxta pati , It is thy part ( or duty ) to suffer all things in like .

Verbs that betoken to esteeme or regard , require a Genitiue case betokening the value : as , Parui ducitur probitas , Honesty is reckoned little worth . Maximi penditur nobili●as , Noblenesse of birth is very much regarded .

Verbs of accusing , condemning , warning , purging , quiting , or assoyling , will haue a genitiue case of the crime , or of the cause , or of the thing that one is accused , condemned , or warned of : or els an Ablatiue case most commonly without a Preposition : as , Hic furti se alligat , vel furto . Admonuir me errati vel errato . De pecunijs repetundis damnatus est .

Satago , misereor , miseresco , require a Genitiue case : as , Rerum suarum satagit . Miserere mei Deus .

Reminiscor , obliuiscor , recordor , and memini , wil haue a Genitiue or an Accusatiue case : as , Reminiscor historiae . Obliuiscor carminis . Recordor Pueritiam . Obliuiscor lectionem . Memini tui , vel te , I remember thee . Memini de te , I spake of thee . Egeo , or indigeo tui vel te , I haue neede of thee . Potior vrbis , I conquer the Citie . Potior voto , I obtaine my desire .

The Datiue case .

ALl manner of Verbes put acquisitiuely , that is to say , with these tokens to or for after them , wil haue a Datiue case : as , Non omnibus dormio , I sleep not to all men . Huic habeo , non tibi , I haue it for this man , and not for thee .

To this rule doth also belong verbs betokening to profit o● disprofit : as , Commodo , incommodo , noceo .

To Compare : as , Comparo , compono , confero . Giue or restore : as , Dono , reddo , refero . Promise or to pay : as , Promitro , polliceor , soluo . Command or shew : as , Impero , indico , monstro . Trust : as , Fido , confido , fidem habeo . Obey , or to be against : as , Obedio , adulor , repugno Threaten , or to be angry with : as , Minor , indignor , irascor .

Also Sum , with his compounds , except Possum . Also verbs compound with Satis , benè , and malè : as , Satisfacio , benefacio , malefacio . Finally , certaine verbs compound with these Prepositions , Prae , ad , con , sub , ante , post , ob , in , and inter , will haue a Datiue case : as , Praeluceo , adiaceo , condono , subolco , antesto , posthabeo , obijcio , insulto , intersero .

This Verbe Sum , es , fui , may oftentimes be set for Habeo , and then the word that seemeth in the English to be the Nominatiue case , shall be put in the Datiue , and the word that seemeth to be the Accusatiue case , shall be the Nominatiue : as , Est mihi mater , I haue a mother . Non est mihi argentum , I haue no money . But if Sum be the Infinitiue mood , this Nominatiue shall be turned into the Accusatiue : as , Sciotibi non esso argentum , I know thou hast no money .

Also when Sum hath after him a Nominatiue case and a Datiue , the word that is the Nominatiue case , may be put also in the Datiue : so that Sum may in such manner speakings bée construed with a double datiue ease : as , Sum tibi praesidio , I am to thee a safegard . Haec res est mihi voluptati , This thing is to me a pleasure . And not onely Sum , but also many other Verbes , may in such manner speaking haue a double Datiue case , one of the person , and another of the ●hing : as , Do tibi vestem pignori . Verto hoc tibi vitio . Hoc tu tibi laudi ducis .

The Accusatiue case .

VErbes Transitiues are all such as haue after them an Accusatiue case of the doer or sufferer , whether they be Actiue , Commune , or Deponent : as ●sus promptos facit . Foeminae ludificantur viros . Largi●ur pecuniam .

Also Verbs neuters may haue an Accusatiue case ●f their owne signification : as , Endymionis somnum ●ormis . Gaudeo gaudium . Viuo vitam .

Verbs of asking , teaching , and araying , will haue ●wo Accusatiue cases , one of the sufferer , and another ●f the thing : as , Rogo te pecuniam . Docco te literas . Quod te iamdudum hortor . Exuo me gladium .

The Ablatiue case .

ALl Verbs require an Ablatiue case of the instrument , put with this signe with before it , or of the ●ause , or of the manner of doing : as , Ferit eum gladio . Tacco metu . Summâ cloquentiâ causam egit .

The word of price is put after verbs in the Abla●iue case : as , Vendidi auro . Emptus sum argento . Ex●ept these Genitiues , when they be put alone with●ut Substantiues : Tanti , quanti , pluris , minoris , antidem , quantiuis , quantilibet , quantitunque : as , quanti mercatus es hune equum ? Certè pluris quàm vel●m . Sauing that after verbs of price , wee shall al●ayes vse these Aduerbs , Cariùs , viliùs , meliùs , and ●e●ùs , in stead of their casuals .

Verbs of plenty or scarcenesse , filling , emptying , ●ding , or vnloding , will haue an Ablatiue case : as , Affluis opibus . Cares virtute . Expleo te fabusis . Spoliau●● me bonis omnibus . Oneras stomachum cibo . Leuabo 〈◊〉 hoc onere . Likewise , Vtor , fungor , fruor , potior , laeto● gaudeo , digrior , muto , munero , communico , afficio , pro● sequor , impertio , impertior .

Verbs that betoken receiuing , or distance , or taking away , will haue an Ablatiue case , with a , ab , ● ex , or de : as , Accepit literas à Petro. Audiui ex nunti● Longè distat à nobis . Eripui te è malis . And this Ablatiue after Verbs of taking away , may be turned int● the Datiue : as , Subtraxit mihi cingulum . Eripuitilli vira●

Verbs of comparing or exceeding , may haue a● Ablatiue case of the word that signifieth the measu●● of exceeding : as , Prefero hunc multis gradibus , I prefe● this man by many degrees . Paulo interuallo illum superar , He is beyond the other but a little space .

A Noune , or a Pronoune substautiue , ioyned wit● a Participle , expressed or vnderstood , & hauing no● other word whereof it may be gouerned , it shal be pu● in the Ablatiue case absolute : as , Rege veniente hostes fugerunt , The king comming , the enemies fled . M● duce vinces , I being Captaine , thou shalt ouercome●

And it may be resolued by any of these words , dum● cùm , quando , si , quanquam , postquam : as , Rege venient● .i. dum veniret Rex . Me duce , id est , si ego dux fuero .

Constructions of Passiues .

A Verb passiue wil haue after him an ablatiue ca● with a Preposition , or sometime a dariue of th● doer : as , Virgilius legitur à me . Tibifama petatur . A● the same ablatiue or datiue , shall be the Nominati● case to the Verbe , if it be made by the Actiue : as , Eg● lego Virgilium . Petas tu famam .

Gerundes .

GErunds and Supines , will haue such cases a● the Verbs that they come of : as , Otium scriben● literas . Ad consulendum tibi . Auditum Poëtas .

WHen the English of the Infinitiue mood commeth after any of these Nounes substantiues , ●udium , causa , tempus , gratia , otium , occasio , libido , spes , ●ortunitas , voluntas , modus , ratio , gestus , satietas , pote●s , licentia , consuetudo , cons●lium , vis , norma , amor , cudo , locus , and others like , if the verb should be of the ●ctiue voice , it shall bee made by the Gerund in Di. ●nd the same Gerund in Di , is vsed also after certain ●diectiues : as , Cupidus visendi . Certus eundi . Peritus ●culandi . Gnarus bellandi .

WHen ye haue an English of the Participle of the Present tense , with this signe of or with , ●mming after a Noune Adiectiue , it shall in Latine ●aking be put in the Gerund in Do : as , Defessus sum ●mbulando , I am weary of walking .

Also the English of the Participle of the present ●ense comming without a Substantiue , with this ●●gne In or by before him , shal in Latine making be put ●n the Gerund in Do : as , Caesar dando , subleuando , ig●oscendo , gloriam adeptus est . In apparando totum hunc ●onsumunt diem . And the same Gerund in Do , is v●ed either without a Preposition , or with one of these Prepositions , A , ab , de , e , ex , cum , in : as , Deterr●nt à bi●endo . Ab amando . Cogitat de edendo . Ratio benè scri●endi cum loquendo coniuncta est .

THe English of the Infinitiue mood , comming after a reason , and shewing a cause of the reason , may be put in the Gerund in Dum : as , Dies mihi vt sa●is sit ad agendum , vereor : I feare that a whole day will not be enough for me to do my businesse .

The Gerund in Dum , is vsed after one of these prepositions , Ad , ob , propter , inter , ante : as , Ad capiendum hostes . Ob ( vel propter ) redimendum captiuos . Inter co●nandum . Ante damnandum .

And when ye haue this english must or ought , in a reason , where it seemeth to be made by this verb Oporter , it may be put in the Gerund in dum , with thi● verb est set impersonally : & then the word that seemeth in the english to be the nominatiue case , shal be put i● the Datiue : as , Abeundum est mihi , I must goe hence

Supines .

THe first Supine hath his Actiue signification and is put after Verbs and Participles , that betoken moouing to a place : as , Eo cubitum . Spectatum admissi , risum teneatis amici .

The latter Supine hath his Passiue signification , and is put after Nounes Adiectiues : as , Dignus , indignus , turpis , foedus , procliuis , facilis , odiosus , mirabilis optimus , and such like . And the same Supine may also be turned into the Infinitiue mood Passiue , as 〈◊〉 may be indifferently said in Latine , Facile factu , o● Facile fieri , Easie to be done . Turpe dictu , or Turpe dici , Vnhonest to be spoken .

The Time .

NOunes that betoken part of time , be commonly put in the Ablatiue case : as , Nocte vigilas : Luce dormis . But Nounes that betoken continuall term● of time , without ceasing or intermission , be commonly vsed in the accusatiue case : as , Sexaginta annos natus . Hyemem totam stertis .

Space of Place .

NOunes that betoken space betweene place and place , be commonly put in the Accusatiue case as , Pedem hinc ne discesseris , Go not thou a foot from this place .

A Place .

NOunes Appellatiues or names of great places be put with a Preposition , if they follow a verb that signifieth in a place , to a place , from a place , o● by a place : as , Viuo in Anglia , Veni per Galliam in Italiam . Proficiscor ex vrbe .

In a place , or at a place , if the place bee a proper name of the first or second declension , and the singular number , it shall be put in the Genitiue case : as , Vixit Londini . Studuit Oxoniae .

And these Nounes , humi , domi , militiae , belli , bee likewise vsed : as , Procumbit humi bos . Militiae enutritus est . Domi bellique otiosi viuitis .

But if the place be of the third declension , or the piural number , it shal be put in the datiue , or in the ablatiue case : as , Militauit Carthagini , or Carthagine . Athenis ●atus est . Likewise we say , Ruri , or Rure educatus est .

To a place , if the place be a proper name , it shal be ●ut in the accusatiue case , without a Preposition : as , Eo Romam . Likewise , Confero me domum . Recipio me rus .

From a place or by a place , if the place be a proper ●ame , it shall be put in the ablatiue case without a Preposition : as , Discessit Londino . Prosectus est Lon●ino ( vel per Londinum ) Cantabrigiam . Domus and Rus ●e likewise vsed : as , Abijt domo , Rure reuersus est .

Impersonalls .

A Verbe Impersonall hath no Nominatiue case before him , and this word It , or there , is commonly is signe : as , Decet , It becommeth . Oporter aliquem ●sse , There must be some body . But if it hath neither ●f these words before him , then the word that seemeth 〈◊〉 be the Nominatiue case , shall be such case as the Verbe Impersouall will haue after him : as , Me o●orter , I must . Tibi licet , Thou mayst .

Interest , refert , and est for interest , require a genitiue ●se of all casuall words , except Meâ , tuâ , suâ , nostrâ , estrâ , and cuiâ , the ablatiue cases of the Pronounes ●ossessiues : as , Interest omnium rectè agere . Tuâ re●rt teipsum nôsse .

Certaine Impersonals require a Datiue case : as , bet , licet , patet , liquer , constat , placer , expedit , prodest , sufficit , vacat , accidit , conuenit , contingit , and othe● like . Some will haue an Accusatiue case onely : as Delectar , decet , iuvat , oportet . Some bessde the Accusatiue will haue also a Genitiue : as , Nostri nosme● poenitet . Me ciuitatis taeder . Pudet me negligentiae . Mise ret me tui . Me illorum miserescit .

Verbs Impersonals of the Passiue voice , beeing formed of Neaters , do gouerne such case as the verb● Neuters which they come of : as , Parcatur sumptui● Let cost be spared . Because wee say , Parcamus pecuniae , Let vs spare cost .

A verbe Impersonal of the Passiue voyce , hath like case as other Verbs Passiues haue : as , Benefit multi● à principe . Yet many times the case is not expressed , bu● vnderstood : as , Maximâ vi certatur , subaudi , ab illis .

When a deede is signified to be done of many , th● verbe beeing a verbe neuter , we may well change th● verbe neuter into the Impersonal in tur : as , In igne● posita est , fletur .

A Participle .

PArticiples gouerne such cases as the Verbs tha● they come of : as , Fruiturus amicis . Consulens tib● Diligendus ab omnibus .

Here note , that Participles may foure manner o● waies be changed into nounes . The first is , when th● voice of a Participle is construed with an other cas● then the verbe that it commeth of : as , Apperens vin● Greedie of wine .

The second , when it is compounded with a Pr●position , which the Verbe that it commeth of cann●● be compounded withall : as , Indoctus , Innocens .

The third , when it formeth all the degrees of comparison : as , Amans , amantior , amantissimus . Doctus doctior , doctissimus .

The fourth , when it hath no respect , nor expresse difference of time : as , Homo laudatus , A man laudable . Puer ●mandus , .i. amari dignus , A child worthy to be loued . ●nd all these are properly called Nouns participials Participles when they be changed into Nounes , ●equire a Genitiue case : as , Fugitans litium . Indoctus ●lae . Cupientissimus tui . Lactis abundans .

These Participiall voyces , Perosus , exosus , pertae●s , haue alwayes the Actiue signification , and go●erne an accusatiue case : as , Exosus saeuitiam , Hating ●uelty . Vitam pertaesus , Weary of life .

The Aduerbe .

A Duerbs of quantity , time , and place , doe require a Genitiue case : as , Multum lucri . Tunc tempo●s . Vbique gentium .

Certaine Aduerbs will haue a Datiue case , like ●s the Nounes that they come of : as , Venit obuiàm 〈◊〉 . Canit similiter huic .

These Datiues be vsed Aduerbially , Tempori luci , ●esperi : as , Tempori surgendum . Vesperi cubandum . Luci ●borandum .

Certaine Aduerbs will haue an Accusatiue case ●f the Preposition that they come of : as , Propiùs vr●em . Proximè castra .

Where note , that Prepositions , when they bee set ●ithout a case , or els doe forme the degrees of Com●arison , be changed into Aduerbs .

The Coniunction .

COniunctions Copulatiues and dissunctiues , and these foure , Quàm , nisi , praeterquam , an , couple ●ke cases : as , Xenophon & Plato fuere aequales . And ●metime they be put betweene diuers cases : as , Stu●i Romae & Athenis . Est liber meus & fratris . Emi funum centum nummis & pluris .

Coniunctions Copulatiues and Distunctiues , most ●mmonly ioyne like moods & tenses together : as , Petrus & Iohannes precabantur & docebant . And somtim● diuers tenses : as , Et habetur & referetur tibi à megrati●

The Preposition .

SOmetime this Preposition In , is not expressed but vnderstood , and the casuall word neuertheles put in the ablatiue case : as , Habeo te loco parentis .i. in loco●

A Verbe compound , sometime requireth the case o● the Preposition that he is compounded withall : as , Exco domo . Praeterco te insalutatum . Adeo templum .

The Interiection .

CErtaine Interiections require a Nominatiue case : as , O festus dies hominis . Certaine a datiues as , Hei mihi . Certaine an Accusatiue : as , Heu stirpem inuisam . Certaine a Vocatiue : as , Proh sancte Iupiter . And the same Proh will haue an Accusatiue case : as , Proh Deûm atque hominum fidem .

FINIS .

Guilielmi Lilij , ad suos Discipulos monita Paedagogica , seu Carmen de Moribus . QVi mihi discipulus puer es , cupis atque doceri , Huc ades , haec animo concipe dictatuo . Manè citus lectum fuge , mollem discute somnum : Templa petas supplex & venerare Deum . Attamen in primis facies sit lota manusqué , Sint nitidae vestes , comptáque caesaries . Desidiam sugiens , cùm te schola nostra vocârit , Adsis , nulla pigrae sit tibi causa morae . Me praeceptorem cùm videris , ore saluta , Et condiscipulos ordine quosque tuos . Tu quoque fac sedeas vbi te sedisse iubemus , Inque loco , nisi sis iussus abire , mane . Ac magis vt quisque est doctrinae munere clarus , Sic magis is clarâ sede locandus erit . Scalpellum , calami , atramentum , charta , libelli , Sint semper studijs arma parata tuis . Si quid dictabo scribes , at singula rectè , Nec macula , aut scriptis menda sit vlla tuis . Sed tua nec laceris dictata , aut carmina chartis Mandes , quae libris inseruisse decet . Saepè recognoscas , tibi lecta , animóque reuoluas , Si dubites , nunc hos consule , nunc alios . Qui dubitat , qui saepè rogat , mea dicta tenebit . Is qui nil dubitat , nil capit inde boni . Disce puer quaeso , noli dediscere quic quam , Ne mens te insimulet conscia desidiae . Sisque animo attentus , quid enim docuisse iuvabit , Si mea non firmo pectore verba premis ? Nil tam difficile est , quod non solertia vincat , Invigila , & parta est gloria militiae . Nam veluti flores tellus nec semina profert , Ni sit continuo victa labore manus : Sic puer ingenium si non exercitet , ipsum Tempus & amittet , spem simul ingenij . Est etiam semper lex in sermone tenenda , Ne nos offendat improba garrulitas . ●cumbens studio submissa voce loquêris . Nobis dum reddis , voce canorus eris . ●t quaecunque mihi reddis , discantur ad vnguem , Singula & abiecto verbula redde libro . ●ec verbum quisquam dicturo suggerat vllum , Quod puero exitium non mediocre parit . ●quicquam rogito , sic respondere studebis , Vt laudem dictis & mercare decus . ●on lingua celeri nimis aut laudabere tarda , Est virtus medium quod tenuisse iuvat . quoties loqueris , memor esto loquare Latinè , Et veluti scopulos barbara verba fuge . ●aeterea socios , quoties te cunque rogabunt , Instrue , & ignaros ad mea vota trahe . Qui docet indoctos , licòr indoctissimu● esset , Ipse breui reliquis doctior esse queat . Sed tu nec stolidos imitabere Grammaticastros , Ingens Romani dedecus eloquij . Quorum tam fatuus nemo , aut tam barbarus ore est , Quem non autorem barbara turba probet . Grammatica● recte si vis cognoscere leges , Discere si cupias cultiùs ore loqui , Addiscas veterum clarissima scripta virorum , Et quos authores turba Latina docet : Nunc te Virgilius , nunc ipse Terentius optar , Nunc fimul amplecti te Ciceronis opus . Quos qui non didicit , nil praeter somnia vidit , Certat & in tenebris viuere Cimmerijs . Sunt quos delectat ( studio virtutis honestae Posthabito ) nugis tempora conterere : Sunt quibus est cordi , manibus , pedibúsue sodales , Aut alio quouis solicitare modo . Est alius , qui se dum clarumsanguine iactat , Insulso reliquis improbtat ore genus . Te tam praua fequi nolim vestigia morum , Ne tandem factis praeinia digna feras . Nil dabis aut vendes , nil permutabis emésue , Ex damno alterius commoda nulla feres . Insuper & nummos , irritamenta malorum , Mitte alijs , puerum nil nisi pura decent . Clamor , rixa , ioci , mendacia , fur●a , cachinni , Sint procul à vobis , Martis & arma procul . Nil penitùs dices , quod turpe , aut non sit honestu● Est virae , ac pariter ianua lingua necis . Ingens crede nefas cuiquam maledicta referre , Iurare aut magni numina sacra Dei. Denique seruabis re● omnes , atque libellos , Et tecum quoties isque redisque fores . Effuge velcausas faciunt quaecunque nocentom , In quibus & ●obis displicuisse potes . FINIS .

BREVISSIMA INSTITVTIO , SEV RATIO GRAMMATICES Cognoscende ; Ad omnium puerorum vtilitatem praescripta , quam solam REGIA MAIESTAS in omnibus Scholis profitendam praecipit .

Ex Officina CANTRELLI LEGGE , Academiae Cantabrigiensis Typographj . 1621.

STVDIVM GRAMMATICES OMNIBVS ESSE NECESSARIVM .

Grammatices labor est paruus , sed fructus in illa est Non paruus , parua haec discito parue puer .

Nemo est tam doctus , qui non cognouerit ista : Cur pudeat pueros , ista labore sequi ?

DE GRAMMATICA ET EIVS PARTIEVS .

GRAMMATICA , est rectè scribendi atque loquendi Ars.

GRAMMATICAE quatuor sunt partes : Orthographia , Syntaxis , Etymológia , Prosodia .

DE ORTHOGRAPHIA .

ORTHOGRAPHIA , est rectè scribendi ratio , qua docemur , quibus quaeque dictio sit formanda literis : vt , l●ctio non lexio , ab 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , rectus , & 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , scriptura .

DE LITERIS .

Ex viginti duabus literis quinque sunt vocalos : Vocal●s . a , e , i , o , u : nam y Graecaest .

Ex quibus varic dispositis , Diphthongi . toalescunt diph●hongi quinque , ●…e vt Musae . Reliquae , literae Consonantes appellantur , quarum nouem sunt Mu●ae : q , c , d , f , g , k , p , q , t. ●…u vt Audio . Reliquae literae Consonantes appellantur , Consonante● . quarum nouem sunt Mu●ae : q , c , d , f , g , k , p , q , t. ●…e vt Coelum . Reliquae , literae Consonantes appellantur , quarum nouem sunt Mu●ae : q , c , d , f , g , k , p , q , t. ●…i vt Hei. Reliquae , literae Consonantes appellantur , quarum nouem sunt Mu●ae : q , c , d , f , g , k , p , q , t. Mutae . ●…u vt Euge. Reliquae , literae Consonantes appellantur , quarum nouem sunt Mu●ae : q , c , d , f , g , k , p , q , t.

Septem autem semivocales : l , m , n , r , s , x , z. Semivocales .

Ex quibus quatuor vocantur etiam Liquidae : l , m , n , Liquidae . S. X & Z. ● . S , verò suae cuiusdam potestatis litera est , quae in●erdum etiam liquescit . X & Z , duplices sunt conso●antes , atque etiam i inter duas vocales .

Adduntur etiam consonantibus i & u , I & V consonantes aliquando . quando sibi ●el alijs vocalibus in eadem syllaba praeponuntur : vt , ●uno , Iouis , voluntas , vultus .

K , y , & z , latinis dictionibus nunquam admiscentur . K , Y , & Z. H , aspiratio . H , propriè quidem litera non est , sed aspirationis n●ta . Apud P●●tas autem interdam conson●●●● vi● optine● .

Pra ponitur autem vocalibus omnibus : vt , Hamus , hebenus , hiatus , homo humus , hym●us . Consonantibus verò nullis : recte itaque enuntiamus , Hiulous , ●r●●yllaba : Hieronymus , pent●syllaba . Hiachus , ●r●●yllaba : Hicreunal , pent●syllaba .

At in Latinis ●●●nonious in terdum h●postponitu● c : v● , Charus , ch●ritas : Pulcher , pulchritudo .

Bitariam pinguntur literae , maiusculis scilicet characteribus , & m●n●sculis . Maiusculi● in choantur sennentlae : yet , Deum time , Regem honora : & propria nomiua : vt , Henricus , Anglia .

Dilicenter obserualioporrebit quae dictione● dip●● thongis scribantur , nam hae quidem velseribi omn●d vel signaridebent , vt Muse presunt : ve Musae praesu●● .

Literae maiuscule , Viterae maiusculae . cum sole ac pau●e scribuntur , aliquando significan● 〈◊〉 nomen , aliqua●do numerum ▪

●t A. Aulus . P. G. Patres conseripti . C. C●iu● . Q. Qinntus , Quaestor , Qui●i●es . D. Decius R. P. Respublica . G. Gaius . Sp. Spurius . L. Lucius . Sex . Sextus . M. Marcu● . S.P.Q.R. Senatus , Popu●usque R●ma●u● P. Publius . P. Titus . P. R. Populus Rom. T. C. Tua clemen●●● , & eius , g● neris infinita .

In numeris verò I. significat 1. Va●m . V. significat 5. Quinque . IX . significat 9. Nouem. X. significat 10. Dcecm . XL. significat 40. Quadragint● . L. significat 50. Quinquaginta . XC significat 90. Nonaginta . C. significat 100. Centum . D. significat 500. Quinenta . M. significat 1000. Mille.

DE SYLLABARVM DISTINCTIONIBVS .

REctè scripturo , discendum est in primis syllabas inter scribendum aptè distinguere , atque conne●tere . In simplicibus vocibus , bd , vocali sequenti adhaerent : vt , A-bdomen , A-bdera .

Quam quidem rationem sequuntur & ista : ct vt Do-ctus , gm vt A-gmen . ct vt San-ctus . gn vt I-gnis . ps vt Scri-psi , st vt Ve-ster , ps vt Sum-psi . st vt Magi-ster . sc vt Pi-scis , xi vt An-xius , sc vt Di-sco . xi vt Di-xi , & similia . tn vt Ae-tna . xi vt Di-xi , & similia .

Inter m , & n , non interseritur p. Malè igitur pingeretur Sompnus , pro somnus . Colum 〈◊〉 colūn● .

Post x non scribitur s : vt , Excribo , exoluo : non exscribo , exsoluo . In compositis cum Praepositione , auribus & euphoniae seruiendum est : vt Occurro , potiùs quàm Obeurro . vt Officio , potiùs quàm Obficio . vt Aufero , potiùs quàm Abfero . Et contràt Abstineo , non autem Austineo . Et contràt Obtinco , non autem Ottineo . Et contràt Obrepo , non autem Orrepo .

Atque huius rei gratia , etiam consonante● in compositione aliquando interseruntur : vt , Redamo , redeo , ambigo , ambio .

DE ORTHOEPIA .

ORthographiae affinis est Orthoëpia , hoc est , Orth●cpia . emendatè rectèque loquendi ratio , ab 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , rectus , & 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , verbum .

Hic in primis curandum est , vt praeceptores tenera ac balbutientia puero●●ora ●ic e●●ingant , & figurent , ne vel continua linguae volubilitate , ita fermonem praecipitent , vt nusquam , nisi vbi spiritus deficit , orationem claudant : vel contra , ad singulas quasque voces loga interspiratione confilescant , ructu , risu , singultu , sereatu , vel tussi , fermonis tenorem ineptè dirimentes .

Caeterùm ante omnia deterrendi sunt pueri ab ijs vitijs , quae nostro vulgo penè propria esse videntur : cuiusmodi sunt Iotacismus , Lambdacismus , Ischnotes , Traulismus , Plateasmus , & similia .

Iotacismus dicitur , Iotacismus . quando I litera pleniore sono , & supra iustum decorum extenditur , quo vitio ex nostratibus maximè laborant Angli septentrionales .

Lambdacismus est , Lambdacismus . vbi quis L nimis operosè sonat , vt Ellucet , pro eluc●t : Saulvus , pro salvus .

Nostrati vulgo diuersum vitium impingitur , nempe quòd hanc literam pinguiùs iusto pronunciant , dum pro Multus , auditur Moultus . pro Mollis , auditur Moolis . pro Falsus , auditur Faulsus .

Ischnotes , Ischnotes . est quaedam loquendi exilitas , quoties syllabas aliquas exiliùs & graciliùs enuntiamus , quàm par est : vt cùm pro Nunc , proferimus Nync . pro Tunc , proferimus Tync . pro Aliquis , proferimus Eliquis . pro Alius , proferimus Elius .

Traulismus , Traulismus . est ●aesitantia quaedam , aut titubantia oris , quando eadem syllaba saepiùs repetitur : vt , Cacacanit , pro canit : Tutullius , pro Tullius .

Huic vitio vt foedissimo , ita & periculosissimo , sic succurrendum putat Fabius : si exigatur à pueris , vt nomina & versus affectatae difficultatis , ac plurimis & asperrimis interse coëuntibus syllabis concatenatis , ac velut confragosis , quàm citissimè volvant : vt , Arx , tridens , rostris , sp●inx , praester , torrida , seps , strix , — postquam di●cordia tetra . ●elli ferra●es pos●es , por●asque refregit .

Plateasmus est , quando crassiùs , & voce plusquam Plateasmus , ●i●ili loqui nitimur : vt cùm pro Montes , efferimus Mountes , vt etiam pro Fontes , efferimus Fountes , vt etiam pro Pontes , efferimus Pountes , vt etiam pro Ergo , efferimus Argo . pro Sperma , efferimus Sparma . pro Perago , efferimus Parago .

Sunt & alibi apud nostrates , qui pro V consonante ●nant F , & contra V , pro F : vt , Folo , pro Volo . vt , Fis , pro Vis. vt , Folui , pro Volui . vt , Felle , pro Velle . ●trursum : Vero , pro Fero. ●trursum : Vers , pro Fers . ●trursum : Verre pro Ferre .

S , S. verò mediam inter duas vocales corruptè sonant ●onnulli , pro Laesus , pronuntiantes Laezus . pro Visus , pronuntiantes Vizus . pro Risus , pronuntiantes Rizus .

H , in initio dictionis leniùs , H. in medio asperiùs ●untiari volunt : malè ergò , pro Homo , efferimus Omo . pro Hamus , efferimus Amus . pro Humus , efferimus Vmus . pro Christus , efferimus Cristus . pro Chrisma , efferimus Crisma . pro Chremes , efferimus Cremes . pro Thus , efferimus Tus. pro Diphthongus , efferimus Diptongus . pro Sphaera , efferimus Spaera .

Foedè quóque erratur à nostris , vbi t & d , tanquam spiratas pro●untiant : vt , Amath , pro Amat . vt , Caputh , pro Caput . vt , Aputh , pro Apud .

At innumera penè sunt huius generis vitia , qua● bonarum literarum candidatis , & praeceptorum diligentiae emendanda relinquimus .

DE SENTENTIARVM PVNCTIS .

NEque exigua Orthographiae pars in scriptura rectè distinguenda consistere videtur . Proinde declausularum distinctionious paucula annotâsse , no● fuerit supervacaneum .

Puncta ergò siue notae , Pencta quae . quibus in scribendo vtuntur eruditi , Latinis dicuntur , Subdistinctio , Medi● distinctio , Plena ac perfecta distinctio . Graecis , Comma , Colon , Periodus .

Subdistinctio seu Comma , Comma . est silentij nota , seu potiùs respirandi locus , vtpore qua pronuntiationis terminus , sensu manente , ita suspenditur , vt quod sequitur , continuò succedere debeat . Notatur aute● puncto deorsum caudato , ad hunc modum [ , ] Ouidius . Vtendum est aetate , cito pede labitur aeta● , Nec bon●tam sequitur , quàm bona prima fuit

Hac item nota disting●untur orationum sing●●●● partes : vt , Iuvenalis . Grammatieus , rhetor , geometres , pictor , alipte● Graeculus esuriens , in coelum , iusseris , ibit .

Media distinctio , Colon. seu Colon , est vbi tantum ferè ● sententia restat , quantum iam dictum est : & est perfe●cta periodi pars , notatúrque duobus punctis , sic [ : ]

Quemadmodum horologij vmbram progressam sentim●● progredientem non cernimus : & fruticem aut herbam c●uisse apparet , crescere autem nulli videtur : ita & ingeni● rum profectus , quoniam minutis constat auctibus , ex int●uallo sentitur .

Plena distinctio , Periodus . quae & Periodus dicitur , poni● post perfectam sententiam , quae & puncto plano n●tatur , hoc modo [ . ]

Dic mihi Musa virum , captae post tempor● T●●i● , ●i mor● hominum multorum vidit & vrbes .

Huc annumerari solent Parenthesis , & Interrogatio .

Parenthesis , Parenthesis . est sententia duabus semilunulis incluqua remota , sermo tamen manet integer : vt , — princops ( quia bella minantur ●stes ) militibus vrbes praemunit , & armis .

Interrogatio , signatur duobus punctis , Interrogatio . ac superiore ●rsum caudato , sic [ ? ] vt , ●e quaetanta fuit Romam tibi causa videndi ?

DE ETYMOLOGIA .

ETymologia versatur in primis circa inuestigandas ● dictionum origines , vt num coelebs dicatur , quasi ●elestem vitam agens : num lepus , quasi leuipes .

Caeterùm Etymologia ( quatenùs nos hoc loco de a disserimus ) est ratio cognoscendi casuum discrimi●a : vt , Fortis , fortiter : Lego , legit : omnesque oratio●is partes complectitur . Cicero notationem , seuy●●loquium vocat , componitur autem ab 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , verus ; ● 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , sermo .

DE OCTO PARTIEVS ORATIONIS .

PArtes orationis sunt octo : declinabiles . Nomen , Pronomen , Verburn , Participium , Indeclinabiles . Adverbium , Coniunctio , Praepositio , Interiectio ,

NOMEN .

NOmen , est pars orationis , quae rem significat , Nomen . fine vlla temporis aut personae differentia .

Nomen dupliciter dicitur , Substantivum , & Adiectivum .

Substantivum est , Nomen Substantium . quod nihil addi postulat ad st●am significationem exprimendam .

Est autem substantiuum duplex : Appellatiuum , & Proprium .

Appellatiuum est , Appellativum quod rem multis communem sinificat : vt , Homo , lapu , iustitia , bonitas .

Proprium est , Proprium . quod rem vni indiuiduo propria significat : vt , Iësus , Maria , Londinum , Thamesis .

Proprij nominis tria sunt genera .

Praenomen , Praenomen . quod vel differentiae causa , vel vete●i●tu praeponitur : vt , Lucius , Publius , Aulus , Mare● Nomen , Nomen . quod suum est cuique : vt , Petrus , Paul● Cato , Tullius . Cognomen , Cognomen . quod vel à cognatione impositum e● vt , Gracchus , Fabius , Scipio , Cicero . Vel ab euen aliquo : vt , Africanus , Macedonicus , Germanicus .

Adiectiuum est , Nomen Adiectiuum . quod substantiuo indiget , cui in● ratione adhae●eat : vt Piger , Alacris , Candidus , Clemen●

Adiectiuum est duplex : Commune & Proprium .

Commune est , Commune . quod affectionem multis comm●nem significat : vt , Bonus , malus , ●olers , sa●ur . Proprium est , Proprium . quod affectionem vni indiuiduo pe●liarē significat : vt , Gradiuus Marti , Quirinus Rom●

DE ACCIDENTIBVS NOMINI .

Nomini accidunt septem . Nom. accidentiascp●em Species , Figura , Numerus , Casu● Genus , Declinatio , Comparati●

DE SPECIE .

Species nominum est duplex : Primitiua , & Deriuatiua .

Primitiua est , Primitiua . quae aliundè non trahitur .

Deriuatiua est , Deriuatiua . quae aliundè formatur .

Primitiuae subijciuntur haec quae sequuntur , & 〈◊〉 iusmodi .

Collectiuum seilicet , Collectivum . quod singulari numero mutitudinem significat : vt , Concio , coetus , plebs , turba , 〈◊〉 cus , grex .

Fictitium , Fictitium . quod à sono fingitur : vt , Si●ilu● , tintin● bulum , stridor , clangor .

Interrogatiuum : vt , Quis , vter , qualis , qu●ntus , quot , Interrogativum . unquis ? Quae aliquando migrant in Indefinita , ali●uando in Relatiua .

Redditiuum , quod Interrogatiuo respondet : vt , Redditivum . Ta●s , tantus , tot .

Numerale , cuius species hae numerantur . Numerale .

Cardinale , à quo seu à fonte alij numeri dimanant : Cardinale . vt , Vnus , duo , tres , quatuor .

Ordinale : vt , Primus , secundus , tertius , quartus . Ordinale .

Distributiuum : vt , Singuli , bini , terni , quaterni . Distributivum .

Partitiuum , quod significat vel multa singulatim : vt , Partitivum . Quisque , vnusquisque , vterque , neuter . Vel vnum è multis : vt , Alter , aliquis , caetera , reliquus .

Vniuersale : vt , Omnis , cunctus , nullus , nemo . Vniuersale .

Particulare : vt , Aliquis , quisquam , vllus , quidam . Particulare .

Deriuatiua autem has species subiectas habent , Deriuatiua . ●●i●irum , Verbale : vt , Lectio , litura , auditus , aratrum .

Patrium : vt , Eboracensis , Londinensis , Oxoniensis , Patrium . Actonensis .

Gentile : vt , Graecus , Latinus , Hebraeus , Anglus . Gentile .

Patronymicum , quod vei à patre , Patronymicum . vel ab alia quapiam suae familiae persona deriuatur : vt Aeacides , filius vel nepos Aeaci . vt Neríne , filia vel neptis Nerei . vt Latóides , filius Latonae . vt Meneláis vxor Menelai .

Diminutiuum : vt , Regulus , popellus , maiusculus , Diminutivum . minusculus .

Possessiuum : vt , Herilis , seruilis , regius , paeternus . Possessivum .

Materiale : vt , Faginus , Lapideus , Gemmeus , Aureus . Materiale .

Locale : vt , Hortensis , agrestis , marinus , montanus . Locale .

Aduerbiale : vt , Hodiernus , hesternus , crastinus , Adverbiale . clandestinus .

Participiale : vt , Amandus , docendus , videndus , Participiale . scribendus .

Et quae in Lis exeunt , à verbis deducta : vt , Fictilis , ●ctilis , flenilis , pensilis .

DE FIGVRA .

Figura aut est s●plex , Figurae nominum . vt Iustus : aut compos●ta , 〈◊〉 Iniustus . Sunt qui liuc addunt & decomposita : vt , 〈◊〉 reparabilis .

DE NVMERO .

Numeri sunt duo : Numerus . Singularis de vno , vt Pater : Pluralis de pluribus , vt , Patres .

DE CASV. Casus Nominum sunt sex .

Nominatiuus , Nominativus . qui & rectus dicitur , est prima vot qua rem aliquam nominamus .

Genitiuus , Genitivus . qui significat cuius sit res quaepiam . At●● hic patruus , gignendi , aut interrogandi casus dici sole ▪

Datiuus , Dativus . Octavus casus . fiue dandi casus dicitur , quo quid cuipia● attribuimus . Sub hac voce Octauum etiam casu● comprehenderunt : vt , It clamor coelo , id est , in coelum ▪

Accusatiuus , Aceusativus . qui & Incusatiuus , vel Causatiuus dici potest , qui verbum sequitur , vtpote in quem acti●verbi immediatè transit : vt , Amo patrem .

Vocatiuus , Vocativus . quem & Salutatorium vocant , vocan 〈◊〉 compellandisue personis accommodatur .

Ablatiuus , Ablativus . Latinus casus quo quippiam ab aliquo auserri signi●camus . Hic Sextus , atque Latinus casus appellatu● nempe quòd Latinorum sit proprius .

DE GENERE .

Genus est sexus discretio . Genera septem . Et sunt genera nume●● seprem . Maseulinum , cuius nota est , hic . Foemi● num , haec . Neutrum , hoc . Commune , hic & ha● Commune trium , hic , haec , & hoc . Dubium , hic 〈◊〉 haec . Epicoenum seu promiscuum , quum sub vna g● neris nota , vtrumquesexum complectim●● : vt , Hit 〈◊〉 ser , Haec Aquila . Quanquam hoc quidem genus ad pr● sens ne gotium non its proptiè spectare videtur , cu●●oc quidem loco , non de natura rerum agatur , sed de ●ualitate vocum . Communis & dubij differentia .

Porrò inter commune genus , & dubium , haec est ●ifferentia : quòd vbi semel communis generis nomini ●diectiuum copulaueris , non iam integrum fuerit dè ●adem re loquenti , mutare genus adiectiui : vt si dixe●is , Durus parens , aut Canis foeta : quamdiu de eisdem ip●s indiuiduis loquêris , non licebit mutato genere di●ere , Parentem iniquam , aut Canem foetum . At verò , du●ij generis substantiuo posito , etiamsi adiectiuum ●nasculinum addideris , nihilo tamen seciùs de eadem ●e sermonem continuanti , licuerit pro tuo arbitratu ●utare genus adiectiui : vt si dixeris , Durum corticem , ●oteris etiam de eodem loqui pergens dicere , eandem ●orticem esse & amaram .

Vt autem genera nominum ad amussim calleas , hi ●equentes canones tibi summa diligentia imbibendi ●unt , quos à Gulielmo Lilio Anglo acceptos referre ●cbes .

G. LIIII . Regulae generales propriorum . ORopria quae maribus tribuuntur , mascula dicas , Vt sunt Diuorum , Mars , Bacchus , Apollo ; Virorum , Mascula sunt nomina Diuorum : Virorum : Fluviorume Mensium : Ventorum . ●t Cato , Virgilius : Fluviorum , vt Tybris , Orontes : Mensium , vt October : Ventorum , vt Lybs , Notus , Auster . Foeminina . PRopria foemineum referentia nomina sexum , Foemineogeneri tribuuntur : fiue Dearum ●unt , vt Iuno , Venus : Mulicrum , ceu Anna , Philotis : Foemin . Dearum : Mulierume Vrbium : Regionume Insularum . Excipe ista Vrbium . ●rbium , vt Elis , Opus : Regionum , vt Graecia , Persis . ●sulae item nomen , ceu Creta , Britannia , Cyprus . ●xcipienda tamen quaedam sunt Virbium , vt ista ●ascula , Sulmo , Agragas : quaedam neutralia , vt Argos , ●bur , Praeneste , & genus Anxur quod dat vtrunque . Regulae generales Appellatiuorum . Appellatiua Arborum erunt muliebria , Appellatiua Arborum Foemin . vt alnus , Cupressus , cedrus : mas spinus , mas oleaster : Et sunt neutra siler , suber , thus , robur , acerque . Epicoena . SVnt etiam Volucrum , Excipe Nomina Volucrum . Ferarum . Piscium . Exceptio generalis . seu passer , hirundo : Ferarum . Vt tigris , vulpes : & Piscium , vt ostrea , cetus , Dicta epicoena , quibus vox ipsa genus feret a ptum . Attamen ex cunctis , quae diximus antè , notandum Omne quod exit in um , seu Graecum siue Latinum Esse genus neutrum : sic invariabile nomen . Sed nunc de reliquis , Vsus trium regularum specialium . quae Appellatiua vocantur , Aut quaesunt tanquam Appellatiua , ordine dicam : Namgenus his semper dignoscitur ex Genitiuo , Infrà vt monstrabit specialis regula triplex . Prima Regula specialis . NOmen non crescens Genitiuo , Nomen non crescens gen. firmin . seu Caro carnis , Capra caprae , Nubes nubis , genus est muliebre .

Quoniam Lilius noster genus nominum Appella● tiuorum ex genitiuo dignoscendum docet , admone● di hoc loco sunt pueri , hanc primam regulam esse omnium nominum Appellatiuorum non crescentium 〈◊〉 genitiuo , cuius generis sunt omnia primae & quarta● in flexionis , & secundae etiam , praeter paucula quz● dam , quae infrà in tertia regula excepta reperies .

Pertinent etiam ad hanc classem , pleraque terti● declinationis , cuiusmodi sunt Labes labis , Pestes pe● stis , Vis , genitiuo vis , Mater matris , Garo carnis .

Masculina excepta ex non crescentibus . MAscula nomina in a , ● . Nomina ●irorum in a. ● . In as , es , & a primae declin . ●raecorum . dicuntur multa virorum , Vt scriba , assecla , scurra , & rabula , lixa , lanista . Mascula Graecorum quot declinatio prima Fundit in as , & in es , & ab illis quot per a fiunt : Vt satrapas satrapa , athletes athleta . Leguntur Masculaitem verxes , natalis , aqualis : 3. Verres , &c ab asse Nata , vt centussis : coniunge lienis , & orbis , ●allis , caulis , follis , collis , mensis , & ensis , ●ustis , funis , panis , penis ; crinis , & ignis , ●assis , fascis , torris , sentis , piscis , & vnguis , ●tvermis , vectis , postis , societur & axis : ●ascula in , er , ceu venter : in os vel us , vt logos , annus . a. Iner , or , & us . Foeminina non crescentia in er , os , & us . FOeminei generis sunt mater , humus , domus , alvus , Et colus , & quartae pro fructu ficus , acusque , ● Exceptioà regula praec●denti . ●orticus , atque tribus , socrus , nurus , & manus , idus , ●uc anus addenda est , buc mystica vannus Jac●bi , ●is iungas os in us vertentia Graecd , papyrus , ●ntidotus , costus , diphthongus , byssus , abyssus , ●ystallus , synodus , sapphîrus , er emus , & arctus , ●m multis atijs , quae nunc perscribere longum est , Neutra non crescentia . NEutrum nomen in E , si gignit Is , vt mare , rete : Et quot in on , vel in um fiunt , vt barbiton , ovum , ●neutrum hippomanes genus , & neutrum cacoe thes , ●virus , pelagus : neutrum modo , mas modò vulgus . Dubia non crescentia . Ncerti generis sunt talpa , & dama , canalis , Halcyonis , finis , clunis , restis , penus , amnis , ●mpinus , & corbis , linter , torquis , spe●us , anguis , ● morbo ficus fici dans , atque Phaselus , ●ythus , ac atomus , grossus , pharus , & paradisus . Communia non crescentia . FOmpositum à verbo dans a , commune duorum est : , ●Graiugens à gigno , agricala à colo , äd advena monstra● ●eniq : adde senex , auriga , & verna , sodalis , Vates , extorris , patruelis , perque duellis , Affinis , iuvenis , testis , eiuis , canu , hostis . Secunda Regula specialis . NOmen crescentis , Nomen acu●è crescen●●oemin . penultima si Genitiui Syllaba acuta sonat , velut haec pietas pietâtis , Virtus virtûtis monstrant , genus est mulichre .

Hue spectant , quae acuunt penultimam geni●● crescentis , qualia sunt omnia quintae inflexionis , prater Fides .

Omnia itemmonosyllaba , praeter Vis. Reliqua omnia sunt tertie declinationis , vt sunt omnia desinen● In C vt Hale● , halêcis . In In vt Delphin , nis . In An vt Titan , nis . In Ans vt Infans , antis . In Ans vt Quadrans , antis . In Ens vt Continens , entis . In Ens vt Triens , entis . In Vns vt Decuns , decuncis .

In Er longum , quae Graecis per ne scribuntur : 〈◊〉 Character , crater , stater , soter , êris .

Latina in Er , ad tertiam regulam pertinent , qua● mulier haud rectè in hac classe collocatur .

In Inx vt Syrinx , ingis . In Anx vt Phalanx , angis . In Vnx vt Deunx , uncis . In Vnx vt Septunx , uncis . In On s vt Effrons , ontis . In On s vt Bifrons , ontis . In Ors vt Cohors , ortis . In Ors vt Consors , ortis .

Praeterea in o Latina , O. quae ônis & ênis habent genitiuo : vt Lectio , ligo , spado , ônis . Anio , ênis .

Praeter paucula gentilia , quę ad tertiam regulam p●●nent : vt , Macedo , Brito , Sa●o , Vangio , Lingo , 〈◊〉

In Aln●ut●ae vt Vectigal , animal , alis . Al. Caetera in ●●l , sunt tertiae regulae .

In En , quae enis habent in genitiuo : vt , Lion , En. Sy●en , ênis . Caetera sunt tertiae regulae .

In 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 Gręca quę retinent 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 in genitiuo : vt , Damon , 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 Ladon , Simon , Trion , ônis .

Quaedam variant : vt Orion , Edon , Egeon , ônis & ●nis . Cartera fime terriae regulae .

In Ar Latina : vt , Laquear , exemplar , calcar , atis , Ar. ●raeter Iubar , Nectar , ăris : Hépar , hepätis .

In Or Latina : vt , Amor , timor , vxor , ôris . Or.

Praeter sequentia , quoe ad tortiam regulam spestant : vt , Arbor , marmor , aequor , ador , robor , &c. öris . Et Gręca quoque nonnulla : vt , Rhctor , Hector , Netor , Stentor , &c. òris .

In As Latina : vt , Maiestas , lenitas , humilitas , As. hu●anitas , &c. atis . Excipe Anas , anătis , & Graeca quae●am foeminina : vt , Lampas , monas , trias , decas , ădis.

In Es Latina aliquot : vt , Quies , magnes , loeuples , Es. ●tis . Merces , haeres , cohaeres , endis .

Accedunt his etiam Graeca quaedam . Vt , Lebes , ta●es , Dares , Chremes , êtis .

In Is quae faciunt ●tis , înis , & îdis in genitiuo : Is. vt ●amnis , Quiris , îtis , Salamis , Trachis , ●nis , Psophis , Crenis , îdis . Caetera sunttertiae regulae .

In Os Latina : vt , Custòs , ôdis , Nepos , ôtis . Os , Praeter Compos , impos , ŏtis.

Et Graeca quae retinent 〈◊〉 in penultima genitiui : vt ●cros , Rinos , Rhinoceros , Aegoceros , ôtis .

In Vs , quae mittunt genitiuum singularem in ûtis , Vs. dis , ûris , ûntis : vt , Salus , palus , tellus , opus . Praeter ●nam vocem , Pecus pecŭdis .

Hue pertinent & comparatiua neutra in us : vt , San●ius , probius , melius , peius , ôris .

In Ax , tam Latina quàm Graeca : vt , Limax ; fornax , Ax : ●orax , phaeax , audax , bibax , âcis .

Excipe Graeca quaedanlappellatiua & Gentilia : vt Abax , storax , styrax , smilax , colax , corax , dropax , ph●●nax , candax , âcis . Syphax tamen variat , Syphacis 〈◊〉 Syphăcis .

In Ex paucula quaedam : Ex. vt , Veruex , êcis , Vibex , îcis , exlex , êgis , alex , alêcis .

Reliqua in ex , ad tertiam regulam● referenda sunt .

In Ix Latina & Graeca : Ix. vt , Lodix , radix , cornix , spadix , foelix , phoenix , perdix , coturnix , &c. âcis . ●tive● balia omnia in trix : vt , Victrix , nutrix , moarix , low i● &c. îcis . Caetera pereinent ad tertiam regulam .

In Ox substantiua & adiectiua : Ox. vt , Celox , velox , ôc● Praeter Cappadox , ôcis : Allobrox , ôgis .

In Vx : Vx. vt , Pollux , pollûcis . Cęrera sunt tertiae regule

In Yx : Yx. vt , Bombyx , bomby̆cis : Bebrix autem varia bebry̆cis . Caetera ad tertiam regulam relegat● deben●

In S Graeca , S. praecedente p : vt , Hydrops , Cyclop● conops , cercops , ôpis. Reliqua in ôps , ad tertiam to gulam referenda swit .

Ma sculina excepta ex acutè crescentibus . MAscula dicuntur monosyllaba nomina quaedam , ● Monosyllaba quaedam vt ista , Sal , sol , &c. Sal , sol , ren , & splen , Car , Ser , vir , va● vadis , as , m●● Bes , Cyes , praes , & pes , glis glir is habens ge●itiu● : Mos , flos , ros , & Tros , mus , dens , mons , pons , fimul & fo● Seps pro serpente , grips , Thrax , rex , grex gregis ; & Phry● Mascula sunt etiam polysyllaba in n , 2. Folysyllaba in N & O. vt Acarnan , Lichen , & delphin : & in o signantia corpus , Vt leo , curculio : sic senio , ternio , sermo . Mascula in er , 3. Nom in Hr , Or , Os , Dens . or , & cs , ceu crater , conditor , heros , Sic torrens , nefrens , oriens , cum pluribus in dens , Quale bidens , quando pro instrumento reperitur : Adde gigas , elephas , adamas , Garamasque tapesque Atque lebes , Cures , magnes , vnumque meridies , nomen quintae : 〈◊〉 ●omposita 〈◊〉 Asse , & quae componuntur ab asse , Vt dodrans , semis : iungantur mascula Samnis , H●drops , nycticorax , thorax , & mafculaveruex , Phaenix , & bombyx pro vermiculo . Praeter Syren , Mulier , Sorot Vxor , Foem . Attamen ex his Sunt muliebre genus , Siren , mulier , soror , vxor . Neutra excepta ex acutè crefcentibus . SVnt neu●●alia & haec monosylaba nomina , mel , fel , 1. Monosyl . vt Mel. 2. Polysyl . in Al. & Ar. 3. Halee Neutr . & muliebre . Lac , far , ver , tor , aes , vas vàsis , os ossis & oris . Rus , thus , ius , erus , pus . Et in al polysyllaba , in arque Vt capital , laquear . Neutrum balec , & muliebre . Dubia acutè crescentia . SVnt dubia baec python , scrobs , serpens , bubo , rudens , grus , Nota quod Stirps pro progenie , Calx prosaxo excoct●● foemin . sunt . Perdix , lynx , limax , stirps pro crunco , pedis & calx . Adde dies , numero tantùm mas esto secundo . Communia acutè erescentia . SVnt commune Parens , autorque , infans , adolescens , Dux , illex , haeres , exlex : à fronte creata , Vt bifrons , cuslos , bos , fur , sus , atque , facerdos . Tertia & vltima Regula specialis . NOmen , Nomen grauiter cresens mase . crescentis penultima si Genitiui Sit grauis , vt Sanguis , genitiuo sanguinis , est mas .

Haec contrà penultimam genitiui crescentìs graant . Cuius generis sunt paucula illa secundae decliationis , de onibus suprà meminimus : videlicet , Socer , ●ener , puer , ĕri , Adultĕr , adultĕri . Presbytĕr , presbyĕri , vox ecclesiastica .

Composita à vir vĕri : vt , Leuir , Triumuir , Decem●ir , Centumuir , ĭri .

Composita item à gero & fero : vt , Armiger , clauier , cadueifer , lueifer , ĕri . Et adiectiua quaedam : vt , ener , satur , dexter , prosper , ĕri . Spectant hue & Graeca omnia neutrius gener is in a : vt , Poëma , A. dog●a , sophisma , aenigma , ătis .

In Yritom Graeca : vt Martyr , marty̆ris . Psithyr , Y. ●sithy̆ris .

Omnia item in Vr Latina : Vr. vt , Augur , murmur , furfur , ciour , uris .

In Vt etiam omnia : Vt. vt , Caput , capĭtis . Occiput , occipĭtis .

Praeterea in O Latinu omnia , O. praeter illa quae superiùs excipiuntur : vt , Imago , sartago , ordo , cardo , ĭnis .

In L. vt , L. Annibal , ălis . Mugil , ĭlis . Consul , praesul , ŭlis .

In En : En. vt , Pecten , tihi●en , carmen , crimen , ĭnis .

In On Graeca , On. que sumunt oparuum in penultima genitiui singularis : vt , Canon , daemon , architecton , Philemon , ŏnis .

In Or Latina & Graeca : Or. vt Arbor , aequor , marmor , pantocrator , apator , ŏris .

In As : As. vt , Anas , anătis .

Et Graeca : vt , Arcas , chilias , hebdomas , enneas , ădis.

In Es Latina : Es. vt , Fomes , limes , ĭtis . Pręses , deses , ĭdis .

In Is Latina & Graeca : Is. vt , Sanguis , pollis , ĭnis . Tyrannis , paropsis , ĭdis .

In Ar Latina & Graeca : 〈◊〉 . vt , Iubar , compar , nectar , bacchar , ăris .

In Er Latina & Graeca : Er. vt . Socer , gener , ĕri . Aër aether , ĕris .

In S praecedente consonante , ●praecedente consonante . tam Latina quà● Graeca , vt , Princeps , cĭpis . Aethiops , ŏpis . Hyems , ĕmis . Arabs , ăbis . Inops , ŏpis . Chalybs , y̆bis .

In Os Latina : Os. vt , Compos , ŏtis.

In Vs Latina & Graeca : Vs. vt , Pecus , decus , ŏris . Vellus vulnus , ĕris . Tripus , Oedipus , ŏdis .

In Ax Graeca : Ax. vt , Abax , storax , colax , climax , ă●

In Ex Latina : Ex. vt , Index , vindex , carnifex , aruspex , ĭt●

In Ix Latina & Graeca : Ix. vt , Varix , fornix , calix , ĭc●… Mastix , ĭgis .

In Ox Latina & Gręca●●t , Ox. Praecox , Cappadox , ŏc● Allobrox , Polyphilox , ĭgis .

In Vx Latina : vt , Goniux , coniŭgis . Redux , redŭcis . vx .

I enique in Yx Graeca : vt , Onyx , Sardonyx , y̆chis . Yx. Ceryx , Eryx , y̆chis .

Foemin . excepta ex grauiter crescentibus . FOeminei gener is sit byperdissyllabon in do , 1. Hyperdiss . in Do & Go. Quod dinis : atque in go , quod dat ginis in genitiu● , Id ●th : dulcedo , faciens dulcedinis , idque Monstrat compago compaginis : adijce virgo , 2. Virgo , Grando , &c. Grando , fides , compes , toges , & seges , arbor , hyemsque , Sic bocchar , sindon , Gorgon , icon , & Amazon . Graeculam as ve● in is finita , vt lampas , iaspis , 3. Graecula in As vel Is finita , vt Lampas . Sie Cu. spis , pecus , &c Cassis , cuspis : in us vox vna pecus , pecudis , dans . His forfex , pellex , carex , simulatque supellex , Appendix , histrix , coxendix , adde filixque Neutra excepta ex grauiter crescentibus . EST neutrale genus signans rem non onimatam , 1. Nom. signantia rem non animatam in A.N. Ar. Vr. V● . Pue Praeter pecten furfur , masc . Nome in a , vt problema : en vt omen , ar vt iubar , ur dans Vt iecur , us vt onus , put , vt occipùt : attamen ex his Mascula sunt pecten , furfur : sunt neutra cadauer , Verber , ●ter , suber , profungo tuber , & vber , Gingi●er , & laser , cicer , & piper , atque papauer , Et siser atque siler . Neutra aequòr , marmor , adorque , 2. Quaedam neutra in Er , & Or , & vnum in Vs , sign . rem an●matam , vt pocus pecotis ●tque pecus quaxdo pecor is facit in genitiuo . Dubia ex grauiter crescentibus . SVnt Dubij generis , cardo , maergo , einis , obex , Pulvis , adeps , forceps , pumex , ramex , anas , imbrex , ●dde culex , natrix , & onyx cum prole , silexque : Quamuis haec moliùs vult mafcula dister vsus . Communia ex grauiter crescentibus . Communis generis sunt ista , vigik pugil , exul , Praeful , homo , nemo , martyr , Ligur , augur , & Arcas . ●●tistes , miles , pedes , interpres , comes , bospes . ●it ales , praeses , princeps , auceps , eques , obses , Atque alia à verbis , Creata à verbis , vt coniuk , &c. qua nomina multa creantur : Vt coniux , iudex , vindex , opifex , & aruspex . Regula adiectiuorum generalis . ADiectiua vnam duntaxat habentia vocem , 1. Vnius terminationis , vt foelix . Vt foelix , audax , retinent genus omne sub vnâ : Sub geminâ sivocecadant , 2. Duarum terminat . vt eristis . velut omnis & omne , Vox commune duûm prior est , vox altera neutrum . At si tres variant voces , sacer vt sacra sacrum : Vox prima est mas , 3. Trium terminat . vt bonus . alterd foemina , tertia neutrum . At sunt quae flexu propesubstantiua vocares , Adiectiua tamen naturâ vsaque reperta : 4. Adiectiua prope sub flexu . Talia sunt pauper , puber , cum degener , vber , Et diues , locuples , suspes , comes , atque superstes , Cum paucis alijs quae lectio iusta docebit . Haec proprium quendam sibi flexum asciscere gaudent : 5. Adiect . proprij flexus Campester , volucer celeber , celer , atque saluber . Iunge pedester , equester , & acer : iunge paluster , Ac alacer , Quae sic variantur , Hic celer , &c syluester , Athaec tu sic variabis : Hic celer , haec celeris , neulro hoc celere : aut aliter sic , Hic atque haec celeris , rursum hoc celere est tibi neutrum . Sunt quae deficiunt genere adiectiua notanda , De quibus atque alijs alibi tibi mentio fiet .

DE DECLINATIONE .

DEclinatio , Declinatio●es nominum estvatiatio dictionis per casus . Sunt autem declinationes numero quinque .

PRima declinatio complectitur quatuor terminationes : Prima nominum declina●●o . A , vt Mensa . Es , vt Anobises . As , vt Aeneas . E , vt Penelope .

Porrò Graeca funt omnia quaein As , finiuntur : vt Thomas . Es , finiuntur : vt Anchises . E , finiuntur : vt Phoebe .

Sunt qu i hue addunt Hebraea quaedam in ●m : vt Adam Adae , Abraham Abrahae . Quae ramen meliùs a● ●atinorum formam redacts , ad hunc modum inflexe●s : Adamus Adami : Abrahamus Abrahami .

As , accusativum in am & in an facit : vt Aeneas , As A●●eam vel Aenean . Vocatiuum in at vt Aeneas , Aenea .

Es , in accusatiuo en sumit : vt Anchises , Anchisen . Es In ●o catiuo & Ablatino e , vel a : vt Anchise , vel Anchisa .

E , genitiuum in es mittit , datiu um in e , E. accusatiuum 〈◊〉 en , vocatiuum & ablatiuum in e : vt Nom. Penelope , Acc. Penelopen , Gen. Penelopes , Voc. Penelope , Dat. Penelope . Abl. Penelope .

As , in genitiuo nominum Latinorum , As ingeni●uo . interdum ●peritur ad Graecorum imitationem , vt Paterfami●as , Filius familias . Id quod veteres obseruabant in●ult is alijs . Ennius .

●ux ipse vias . Liuius Andronicus . Mercurius cumquee●●lius Latonas , pro Latonae . Sic Neuius . Filij terras , pro ●errae . Virgilius . — Nec auras nec sonitus memor .

●ulai & pictai , atque id genus alia , priscis relinquito .

Genitiuus pluralis interdum Syncopen admittit : vt ●eneadûm , Graiugenûm , pro Aeneadarum , Graiu●enarum .

Haec datiuos & Ablatiuos plurales mittunt in abus . ●ea , mula , equa , liborta , ambae , duae , abus .

Haec verò tam in is , quam in abus : Filia , filijs vel ●iabus . Nata , natis vel natabus .

SECVNDA DECLINATIO . Secunda declinatio .

SEcundae declinationis terminationes sunt a●●d Latinos quinque : Er , vt Aper . Ir , vt Vir. Vr , vt Satur. Vs , vt Dominus . Vm vt Templum .

Et Graecorum , Os , vt Delos . On , vt Ilion . Eus , vt Orpheus .

Attica in Os , Os. genitiuum in o mittunt , accusatiuum in on : vt , Androgeos , Androgeo . Accusatiuo Androgeon .

Quaedam Graeca contracta in us , vocatiuum formam in u : vt , Panthus , ô Panchu . Oedipus , ô Oedipu .

Notabis & Launa quaedam tam in us quàm in ● mittere vocatiuum singularem : 〈…〉 vt Agnus , vulgus , lupus , fluuius , chorus , populus pro natione .

Eus , geninuum format in ei , vel eos , datiuum in ci , accusatiuum in ea , vocatiuum in ou : vt , Nominatiuo Orpheus . Acc. Orphea . Ouid. Orphot● . Gen. Orphei vel Orphcos . Voc. Orpheu . Datiuo Orphei . Ablatiuo Orphco . Notandae sunt denique syncopationes illae , Deum , Virûm , pro Deorum . Virorum .

Item anomala illa Ambo & Duo , quas duas vote poëtae etiam in accusatiuo masculina vsurpant : vt , Virg. Si duo praeterea tales Idaea tulisset Terra vir●s . Hor. Ne vos titillet gloria . Iureiurando obstringam ambo . Cicero in Phi. secunda . Praeter duo vos , nemo sit loquitur .

TERTIA DECLINATIO .

TErtia declinatio admodum varia est , cuius difficiliores duntoxat casus hoc loco attingemus .

Quorundam accusatiui flectuntur tantum in im , vt Vim , nauim , tussim , sitim , magudcrim , amussim , charybdim .

Sic & quorundam fluuiorum accusatiui ; vt , Tybrim Ararim .

Quaedam accusatiuos flectunt in im , Accusativus in im & em . & in em co●muniter : vt , buris , peluis , clauis , securis , puppis , to● quis , turris , restis , febris , nauis , bipennis , aqualis , i● vel em .

Ablatiuus regulariter in e desinit , Ablatiuus singularis . vt Pectus , sal● Ablatiuo Pectore , salute .

Propria nomina adiectiuis similia , ablatiuos in e ●ittunt● vt , Foelice , Clemente , Iuuenale , Martiale , &c.

At neutra definentia in al , ar , & e , Ablatiuum magna ex parte mittunt in i : vt Vectigal , Abl. Vectigali . Calcar , Abl. Calcari . Mare , Abl. Mari.

Ablatiuus rete , à nominatiuo retis est ; non à nomi●atiuo rete . Par cum compositis , tam e quàm i habet : ●t , Par , compar . Ablatiuo Pare , compare , vel ri .

Haec tamen retinent , Far , hepar , iubar , nectar , gau●pe , praesepe , e. Ethaec propria , Soracte , Ablatiuo Soracte . Praeneste , Ablatiuo Praeneste Reate . Ablatiuo Reate .

Festorum nomina , quae tantùm pluralia sunt , Festorum nomina . ge●itiuum interdum ôrum mittunt : vt , Agonalia , Vina●ia . Genitiuo Agonaliôrum , Vinaliôrum .

Interdum autem in ium : vt , Floralia , feralia . Geni●iuo , Floralium , feralium .

Aliquando vero tam in orum quàm in ïum : vt , Pa●entalia , Saturnalia . Genitiuo Parentaliôrum , Satur●ali●rum , velïum .

Datiuos verò & ablatiuos in bus : vt , Saturnalibus , Bacchanalibus . Praeter quinquatrijs , quod iuxta secundam declinationem format praedictos casus .

Mensium nomina er , vel is , Mensium nomina . ablatiuum in i solùm mittunt : vt , September , Aprilis . Ablatiuo Septembri , Aprili .

Quorum accusatiuus in im tantùm desinit , ijs ablatiuus exit in i : vt , Sitim , Tu●sim . Ablatiuo Siti , Tussi .

Adiectiua , quae nominatiuum in is , vel er , & c , neutrum faciunt , ablatiuum mittunt in i solum : vt , Fortis , mollis , dulcis . Ablatiuo Forti , molli , dulci. Sic Acer , acris , acre . Ablatiuo Acri. Licei Poëtae interdum metri causa , E pro I vsurpent .

Caetera adiectiua tam in e , quàm in i mittunt : vt , Not● Capax , duplex . Ablatiuo Capace , duplice , vel ci .

Praeter Pauper , degener , vber , sospes , hospes , qu● in etantum faciunt ablatiuum .

Comparatiua etiam bi●ariàm faciunt ablatiuum : vt Melior , doctior . Ablatiuo meliore , doctiore , vel ri . Similiter & substantiua quaedam : vt , Ignis , amnis , angui● supellex , vnguis , vectis . Ablatiuo , e vel i. Rariùs autem Ciuis , Ablatiuo , Ciue vel ciui . Rariùs etiam Arpinas , Ablatiuo , Arpinate , vel ti .

Et sic de cęteris id genus gentilibus . Denique a● cundem modum ablatiuos formant , quorum accusatiui per em & im finiunt : vt Puppis , nauis . Ablatiu● Puppe , naue , vel i. Et verbalia item in trix : vt Victrix , altrix . Ablatiuo Victrice , altrice , vel ci .

Neutra , quorum ablatiuus singularis exit in i t●ntùm , vel in e & i , nominatiuum pluralem mittunt in ia : vt , Molli , duplice vel ci : Nominatiuo plurali , Mollia , duplicia . Praeter vbera , plura vel pluria , aplustra , vel aplustria : sic comparatiua : vt , Meliora , forriora , doctiora , priora .

Ex ablatiuis in i tantùm , Genitivus p●uralis . vel in e & i , fit pluraliter genitiuus in ium : vt , Vtili , vtilium : puppe vel pi , puppium .

Praeter comparatiua : vt , Maiorum , Meliorum . Item praeter ista ▪ Supplicum , complicum , strigilum , artificum , vigilum , veterum , memorum , pugilum , inopum . At plus , plurium format .

Sunt & quae syncopen aliquando admittunt , cuiusmodi sunt , Sapientûm pro sapientium : Serpentûm , pro serpentium .

Quando nominatiui singulares duabus consona●tibus finiuntur , genitiui plurales exeunt in ium : vt , Pars , vrbs , falx , glans , trabs , merx . Genit . plurali , Partium , vrbium , falcium , glandium , trabium , mereium .

Excipe hyemum , principum , participum , municipum , forcipum , inopum , coelibum , clientum .

Vbi in nominatiuis & genitiuis singularibus reperiuntur pares syllabae , genitiuus pluralis exit in ium : vt Collis , in Genitiuo Collium , Adde istis , vt Mensis , in Genitiuo Mensium , Adde istis , vt Auris , in Genitiuo Aurium . Adde istis , Litium , ditium , vitium , salium , manium , penatium .

Excipe tamen , Canum , panum , vatum , iuvenum , opum , apum .

As format assium . Mas marium . Vas , vadis , vadium . Nox noctium . Nix niuium . Os ossium . Faux faucium . Mus murium . Caro carnium . Cor cordium .

Alituum ab ales assumit u.

Boum anomalum est , vt etiam bobus vel bubus .

Quorum genitiui plurales desinunt in ium , Accusar . Pluralis . accusa●iuum formant per es & eis diphthongum : vt , Partium , omnium . Partes , omnes vel eis .

Graeco fonte deriuata pleráque , Graecor●● declinatio . quando iuxta linguae suae morem variantur , genitiuum mittunt in o● vt Titan , Pan , Daphnis , Phyllis : genitiuo Titános , Pa●os , Daphnidos , Phyllidos . Dariuum verò in i , breue : vt , Titâni , Pani , Daphnidi , Phyllidi .

Accusatiuum in a , nisi sint neutrius generis in a non terminantia : vt , Pana , Phyllida , Amaryllida , Orphea .

Is tamen & ys per os purum declinata in genitiuo , ●ccusatiuum faciunt , S , nominatiui mutata in N : vt , Terbys , Tethyos , Accusatiuo , Tethyn . Decapolis , lios , Accusatiuo , Decápolin . Genesis , sios , Accusatiuo , Génesin . Metamorphosis , sios . Accusatiuo , Metamorphôsin .

Sunt quae duplicem genitiuum faciunt , alterum in ●s non purum , alterum in os purum . Atque haec pro genitiuorum ratione , duplicem quoque accusatiuum ormant , alterum in n , alterum in a : vt , Paris , geni●uo Paridos & Parios : accusatiuo Parida & Parin . Themis , genitiuo Themidos & Themios : accusatiuo Themida & Themi● .

Foeminina in ô , genitiuum in ûs , & accusatiuum i● ô mittunt : vt Sapphò , Sapphûs . Hanc Sapphô . vt Mantò , Mantûs . Hanc Mantô . vt Cliò , Cliûs . Hanc Cliô .

Vocatiuus nominatiuo magna ex parte similis est , Vocativus . i● nonnullis tamen à nominatiuo abijciturs : vt , Pallas Pallantis . Thescus , Thescos . Tethys , Tethyos . Vocatiuo ô Palla , Theseu , Tethy . Phyllis , Phyllidos . Vocat . ô Phylli . Alexis , Alexios . Vocat . ô Alexi . Achilles , Achillcos Vocat . ô Achille .

Neutra singularia in a , Graeca neutra in A. Graeca sunt : vt , Problema poêma , quae veteres iuxta Latinam quoque forma● declinabant , addita syllaba tum : vt , Hoc Problém● tum , Hoc Poëmatum .

Quorum datiui & ablatiui plurales adhuc in frequentiore vsu sunt : vt , Problématis , poëmatis .

QVARTA DECLINATIO .

QVartae declinationi nihil ferè difficultatis inest nam duas tantùm sortitur rerminationes in rec● singulari , Quarta declinatio nomi●um . nempe us & u : vt Manus , genu .

Veteres à Nominatiuis Anus , tumultus , ornatus , d● xerunt Anuis , tumulti , ornati , in genitiuo .

Terentius . Eius anuis causa .

Idem . Nihil ornati . Nihil tumulti .

Datiuus üi habet , Dativus singul●●●s . & interdum etiam u : vt Fructu● concubitui : raritìs , fructu , concubitu .

Virgilius . Quod neque con●ubitu indulgens .

Terentius . Vestitu nimis indulges .

Currûm autem pro curruum , Synaeresis est , vt & 〈◊〉 alijs declinationibus fieri solet .

Iësus , Iesus . Dariuus & Ablativus pluralis . in accusatiuo Iësum habet , in reliquis verò 〈◊〉 sibus vbique Iësu .

Haec datiuum & ablatiuum pluralem in ubus ●o● mant : Acus , lacus , artus , arcus , tribus , sicus , specus , quercus , partus , portus , veru , ŭbus .

Caetera omnia in ĭbus : vt , Fructibus , foetibus , ma●ibus , motibus .

QVINTA DECLINATIO .

QVinta declinatio , genitiuum , datiuum , Quinta declinatio nominum . & ablatiuum pluralem in paucioribus sortita est , quemadmodum infra in Heteroclitis fusiùs tradetur .

Olim iuxta hanc declinationem flectebantur quaedam nomina tertiae inflectionis : vt , Plebes , plebei .

Genitiuus huius declinationis olim etiam in es , ij , Genitivus singularis . & e , exibat .

Cicero . Equites verò daturos illius dies poenas . Virgilius . Munera laetitiamque dij - Salustius . Vix decima parte die reliqua .

Caeterum , praeter ista quae iam diximus , notabis e●iam diligenterea nomina , quae à Grammaticis Hete●oclita dicuntur . Haec partim varia probatorum auto●um lec●ione , partim à sequentibus regulis discere li●ebit .

DE NOMINIBVS HETEROGLITIS . Rob. Robins . QVae genus aut flexum variant , Heterocl●●● quae sunt . quaecunque nouato Ritu deficiunt , superantué , Heteroclita sunto . Variantia genus . Haec genus ac partim flexum variantia cernis : 1. Foem . sing . Neutra plut . Pergamus infoelix vrbs Troum , Pergama gignit . Quod nisi plurali carcat , facit ipsa supellex , Singula foemineîs , neatris pluralia gaudent . Dat prior his numerus neutrum genus , alter vtrunque , 2. Neutra sin . masc . & neurplural . ●astrum cum fraeno , filum simul atque capistrum , Argos item & colum , funt singula noutra . Sed audi , Mascula auntaxàt Coelos vocitabis & Argos , 3. Neutr . sing . Masc . tantum plural . Fraena sed & fraenos , quo pacto & caetera formant . Nundinum , 4. Neutr . sing . foemin . plur. Excep . & hinc epulum , quibus addito balneum ; & hat sum Neutra quidem primo , muliebria ritè secundo . Balnea plurali Iuuenalem constat habere . Haec maribus dantur sing●laria , 5. Masc . sing . Neut . plural . plurima neutris , Maenalus , atquesacer mons Dindymus , Ismarus , atque Tartara , Taygetus , sic Toenera , Massica , & altus Gargarus . 6. Masc . sing . masc . & neut . plural . At numerus genus his dabit alter vtrunque Sibilus atque iocus , locus , & Campanus Auernus . Defectiu●● . Quae sequitur manca est numero , Aptôta sunt quae à rectonon variant 〈◊〉 sum . casuué , propago . Aptôta . Quae nullum variant casum , vt fas , nil , nihil , instar : Multa & in u , simul i , vt sunt haec , cornuque , genuque . Sic gummi , frugi , sic tempe , tot , quot , & omnes A tribus ad tentum numeros , Monoptôta sunt , quae vnico in obliquo reperiuntur . Aptotavocabis . Monoptôta . Estque Monoptôton nomen , cui vox cadit vna , Ceu noctu , natu , iussu , iniussu , simul astu , Promptu , permissu : pluralilegimus astus , Legimus inficias , Diptôta quae duobus . sed vox easola reperta est . Diptôta . Sunt Diptôta , quibus duptex flexara remansit , Vt fo rs forte dabit sexto , spontis quoque sponte . Sic plus pluris habet , repetundarum repetundis , Iugeris & sexto dat iugere , verber is autem Verbere , Quorum qua●●● integra p●●ral . suppetiae quarto quoque suppetias dant , Tantundem dat tantidem , simul impetis hoc dat Impete , iunge vicem sexto vice , nec lego plura . Verberis atque vicem , sic plus cum iugere , cunctos Quatuor hac numerocasut tennere secundo . Triptôta . Triptôta quae Tribus . Treis quibus in flectis casus , Triptôta vocantur , Vt precis , atque precem , petit & prece blandus amicam . Sic opis est nostrae , for opem legis , atque ope dignus : Defect . nominat . Vis. Nota. Defecta vocatiuo . At tantùm recto frugis caret , & ditionis . Integra vox vis est , nisi desit fortè datiuus . Omnibus his mutilus numerus prior , integer alter . Quae referunt , vt Qui : quae percontantur , vt Ecquis : Et quae distribuunt , vt nullus , neuter , & omnis : Infinita solent his iungi , vt quilibet , alter , Quinto haec saepè carent casu : & pronomina praeter Quatuor haec infrà , Noster , nostras , meus , & tu . Defecta plurali . Propria cuncta no●es , Propria defecta plural● Sic nomina frumentorum , &c. quibus est natura coërcens Plurima né fuerint , vt Mars , Cato , Gallia , Roma , ●da , Tagus , Laelaps , Parnassus , Bucephalusque . His frumenta dabis , pensa , berbas , vda , metalla , ●n quibus authorum quae sint placita ipse requiras : Est vbi plur alem retinent haec , est vbi spernunt . Hordea , farra , forum , mel , mulsum , defruta , thusque . Neutr . sing . carent quib . cas . plural . Masc . defect● plurali . ●reis tantum similes voces pluralia seruant . Hesperus & vesper , pontus , limusque , fimusque , ●ic penus & sanguis : sic aether , nemo , sed ista ●ascula sunt numerum vix excedentia primum . Singula foeminei generis , pluralia rarò : Foem . carent . plurali . ●ubes , atque salus , sic talio cum indole , tussis , ●x , humus , atque lues , sitis & fuga , iunge quietem , ●c cholera atque fames , bilisque , senecta , iuuentus . ●d tamen haec soboles , labes , vt & omnia quintae , Nota● ●eis similes casus plurali saepè tenebunt . ●cipe res , species , facies , aciesque , diesque , ●uas voces numero totas licet esse secundo . ●is multa solent muliebria nectere , vt haec sunt : ●ultitia , inuidia , & sapientia , desidia , atque Id genus innumeraevoces , quas lectio praebet . Quam tibi praefixam ceu certum collige filum . Rariùs his numerum , quandoque sed adde secundum . Nec licet his neutris numerum deferre secundum : Neutra carentia plucas● . Delicium , senium , lethum , coenumque , salumque . Sic Barathrum , virus , vitrum , viscumque , penumque . Iustitium , nihilum , ver , lac , gluten , simul halec , Adde gelu , solium , iubar . Hic quoque talia pona● , Quae tibi , si obserues , occurrent multa legenti . Defecta singuleri . Mascula sunt tantùm numero contenta secundo , Masculina carentia singulari . Manes , maiores , cancelli , liberi , & antes , Menses profluvium , lemures , fasti , atque minores , Cum genus assignant natales : adde penates , Et loca plurali quales Gabijque , Locrique , Et quaecunque legas passim similis rationis . Haec sunt foeminei generis , Foeminina carentia singulari . numerique secundi : Exuviae , phalerae , gratesque , manubiae , & idus : Antiae & induciae , simul insidiaeque , minaeque , Excubiae , nonae , nugae , tricaeque , calendae , Quisquiliae , thermae , cunae , dirae , excquiaeque , Inferiae , & feriae , sic primitiaeque , plagaeque , Retia signantes , & valuae , diuitiaeque , Nuptiae item & lactes . Addantur Thebae , & Athena , Quod genus inuenias & nomina plural●●orum . Rariùs haec primo , Neutra carentia singulari . plurali neutra leguntur : Moenia cum tesquis , praecordia , lustra ferarum , Arma , mapalia , sic bellaria , munia , castra , Funus iusta petit , petit & sponsalia virg● , Rostra disertus amat , puerique crepundia gestant , Jnfantesque , colunt cunabula , consulitextae Augur , & absoluens superis effata recantat , Festa Deûm poterunt , ceu Bacchanalia iungi . Quòd si plura leges , liçet hac quoque classe repona● . Redundantia . 1. Quae variant genus & vocem : vt tonitrus , tonitru , &c. Haec quasi luxuriant , varias imitantia formas , ●am genus & vocem variant tonitrus , tonitruque , ●c clypeus clypeum , baculus baculum , atque bacillum , ●nsus & hoc sensum , tignus tignumque , tapetum ●●que tapete tapes , punctus punctumque , sinapi Quod genus immutans ferturscelerata smapis , ●●us & hoc sinum , vas lactis : mendaque , mendum , ●●scus & hoc viscum , sic cornu & flexile cornum , 〈◊〉 Lucanus ait , Cornus tibi cura sinistri . ●entus simul euentum , Sed quid moror istis ? ●lia doctorum tibi lectio mille ministrat . Sed tibi p●aeterea quaedam sunt Graeca notanda , 2. Nominatiui ex accusatiuis Graecis in a. ●uae quarto casu foetum peperêre Latinum . ●m panth●r panthera creat , crateraque crater , ●ssida cassi● habet , sed & aether aethera fundit . ●nc cratera venit , venit aethera , sic caput ipsum ●ssida magna tegit , nec vult panthera domari . Vertitur his rectus , sensus manet , & genus vnum : 3. Rect●m variantia . ●bbus & hic gibber , cucumis cucumer , stipis & stips : ●c cinis atque ciner , vomis vomer , scobis & scobs : ●lvis item pulver , pubes puber : quibus addes , ●●ae pariunt or & os , honor & labor , arbor , adorque , 〈◊〉 & apes & apis , plebs plebis . Sunt quoque multae ●cepta à Graecis , geminam referentia formam : ●●delphin delphinus , & hic elephas elephantus , 〈◊〉 congrus conger , Meleagrus sic Meleager , ●●crus item Teucer . Dabis huc & caetera cuncta , ●ae tibi par ratio dederint & lectio casta . Haec simul & quarti flexus sunt atque secundi : 4. Declinationem varian●● ●urus enim lauri facit , & laurûs genitiue . ●quercus , pinus , pro fructu ac arbore ficus , 〈◊〉 colus atque penus , cornus quando arbor habetur : Sic lacus atque domus , licèt haec nec vbique recurrant , His quoque plura leges , quae priscis iure relinquas . 5. Adiectiua luxuriantia . Et quae luxuriant sunt adiectiua notanda Multa , sed in primis quot & haec tibi nomina fundunt : Arma , iugum , nervus , somnus , clivusque , animusque : Et quot limus habet , quot fraenum , & cera , bacillum , A quibus us sim●l is formes , vt inermus inermis . Rarior est hilarus , vex est hilaris bene nota .

COMPARATIO NOMINVM .

COmparantur nomina , Nominam comparatio . quorum significatio aug●● minuiué potest .

Gradus Comparationis sunt tres .

Positivus , Positiuus gradus . qui rem sinc excessu significat : vt , Albu● niger , probus , improbus .

Comparatiuus , Comparativus . qui significationem sui positiui 〈◊〉 aduerbium Magis auget : vt , Albior , probior , id 〈◊〉 Magis albus , magis probus . Fit autem regularitet● primo positiui casu in i , addita syllaba or : vt ab ami● pudici , sit amicior , pudicior .

Superlatiuus , Superlatiuus . quisupra positiuum cum Aduerb●● Valdè , vel Maximè significat : vt Doctissimus , id est , valdè vel maximè Doctus . Iustissimus , id est , valdè vel maximè Iustus .

Fit autem regulariter â primo positiui casu in i , ● iectis s & simus : vt , à Candidi , prudenti , sit Cand●● simus , prudentissimus .

Quae verò positiua in r desinunt , ●u rimus . adiecto rimus , perlatiuum formant : vt Pulcher , pulcherrimus , Ni● nigerrimus .

Excipiuntur Dextimus à Dexter , Maturimus , 〈◊〉 Maturilsimus , ab antiquo Matur .

Sex ista in lis , 〈◊〉 . lis. superlatiuum formant in limus : n● pe Facilis , facillimus : Docilis , docillimus : Agili● gillimus : Gracilis , gracillimus : Humilis , humilli● Similis , simillimus .

Quae deriuantur à Dico , loquor , volo , facio , Deriuatiua ● dico , loquor , &c. ad hunc modum comparantur . Maledicus , maledicentior , maledicentissimus , à dico . Magniloquus , magniloquentior , magniloquentissimus , à loquor .

Plautus tamen à mendaciloquus , & confidentiloquus , vsurpat mendaciloquius , & confidentiloquius .

Bencuolus , à volo . Beneuolentior , à volo . Beneuolentissimus . à volo . Magnificus , à facio . Magnificentior , à facio . Magnificentissimus . à facio .

Quoties vocalis praecedit us finale , Comparatio nomin . in us purum . comparatio fit ●er Aduerbia Magis & maximè : vt Idoneus , magis ido●eus , maximè idoneus . Arduus , magis arduus , maxi●è arduus .

COMPARATIO INVSITATIOR .

Interim acre iudicium adhibendum est , vt quae in ●egendis authoribus rarò occurrunt , rarò itidem vsur●entur .

Cuiusmodi sunt quae sequuntur .

Assiduior , strenuior , egregijssimus , mirificissimus , ●entissimus vel pijssimus , Ipsissimus .

Perpetuissimus , Exiguissimus , apud Ouidium . Tuissimus , Mult●●mus , apud Ciceronem .

COMPARATIO ANOMALA .

Bonus , melior , optimus . Malus , peior , pessimus . Comparatio irregularis . agnus , maier , maximus . Parnus , minor , mi●imus . ●ultus pluranus , multa plurima , multum plus pluri●um . Vetus , veterior , veterrimus . Deterior , deterri●us , ab antiquo deter . Nequam , nequior , nequissimus . ●tra , citerior , citimus . Intra , interior , intimus . In●● , inferior , infimus . Extra , exterior , extimus vel ex●mus . Supra , superior , supremus , vel summus . Post , posterior , postremus . Vltra , vlterior , vltimus . Propë , propior , proximus , à quo proximior apud Ouidium . Pridem , prior , primus . Diu , diutior , diutissimus . Saepè , saepiùs , saepissimè .

COMPARATIO DEFECTIVA . Inclytus , Meritus , Inclytissimus . Meritissimus . Opimus , Comparatio ●anca . Sinister , Opimior . Sinisterior . Ocyor , ab 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 . Ocyssimus . ab 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 . Novus , Iuvenis , Novissimus . Iunior . Adolescens , Senex , Adolescentier . Senior , Maximus natu . Potior , Ante , Potissimus . Anterior . Longinquus , Nuper , Longinquior . Nuperrimus .

Penè , penistimus .

Interdum autem à substantiuis fit comparatio , Comparatio abusiua . sed● busiuèt vt , Neronior , à Nerono . busiuèt vt , Cinaedior , à Cinaedo . busiuèt vt , Poenior , à Poeno .

ComparationumTypus.SINGVLARITER. POSITIVVS . COMPA . SVPER . Doctus . Tener . Dulcis . Foelix . Prudeus . Nom. us , er is x ns ior mus a is ior ma um e ius mum Gen. i is eoris mi ae mae i mi Dat. o i iori mo ae mae o mo Accu . um em em em iorem mum am em em em iorem mam um e x ns ius mum Voc. e , er is x ns ior me a is ior ma um e ius mum Abla . o i mo a e iore , ma o i iori mo

ComparationumTypus.PLVRALITER. POSITIVVS . COMPA . SVPER . Docti , Teneri . Dulces . Foelices . Prudentes Nom. i es iores mi ae es iores mae a ia iora ma Gen. orum ium iorum morum arum marum orum morum Dat. is ibus ioribus mis Accu . os es iores mos as es iores mas a ia iora ma Voc. i es iores mi ae es iores mae a ia iora ma Abla . is ibus ioribus mis

DE PRONOMINE .

PRonomen , est pars orationis , qua in demonstranda aut repetenda re aliqua vtimur .

Pronomina sunt quindec●m : Ego , tu , sui , ille , ipse , iste , hic , is , meus , ruus , suus , noster , ●ster , nostrâs , vestrâs .

Quibus addi possunt & sua composita : vt , Egomet , ●te , idem , & similia . Vt etiam Qui , quae , quod .

DE ACCIDENTIBVS PRONOMINI .

Accidunt Pronomini , Species , Numerus , Casus , Accidentia Pronomini . Ge●s , Declinatio , Persona , Figura .

Species Pronominum est duplex , Species Pronominum . Primitiua & Deri●tiua .

Ad Primitiuam spectant ista : Ego , tu , sui , ille , ipse , Primitiua . ●c , hic , is .

Ex Primitiuis alia sunt Demonstratiua , alia Relatiua .

Demonstratiua dicuntur eadem quę & Primitiua , Demonstratiua . ni●rùm , Ego , tu , sui , ille , ipse , iste , hic , is .

Relatiua autem sunt , Illo , ipse , iste , hic , is , idem , qui. Relatiua . Deriuatiua .

Deriuatiua sunt , Meus , tuus , suus , noster , vester , no●âs , vestrâs .

Deriuatiuorum alia sunt Possessiua , alia Gentilia .

Possessiua sunt , Meus , tuus , suus , noster , vester . Possessiua . Gentilia .

Gentilia ex eo dicuntur , quodgentem , aut nationem , ●lpartes & sectas significent : vt , Nostrâs , vestrâs , & ●tias nomen .

DE NVMERO .

Numerus Pronominum duplex est : Singularis , vt , Numerus in Pronomin● bus . E●● . Pluralis , vt nos .

DE CASV.

Casus autem sunt sex , quemadmodum in nomine .

Vocatiuo carent omnia Pronomina , praeter haec qua●r , Tu , meus , noster , nostras . Martialis tamen prono●ilpse vocatiuum tribuere videtur , quum ait , Vt Martis reuocetur amor , saeuíque tonantis , A te Iuno petat Ceston & ipsa Venus .

DE GENERE .

Genera sunt in pronominibus perinde vt in adiectiuit nominum . Genus procominum . Alia onim ad triagenera referuntur : vt , Ego , tu , sui . Alia per tria genera variantur : vt , Meus , mea , meum .

DE DECLINATIONE .

Declinationes pronominum sunt quatuor . Pronominum declinatio .

Genitiuus autem primae declinationis exit in i : vt , Ego , tu . Genitiuo Mei , tui , & sui , quod recto caret in vtroque numero .

Genitiuus secundae desinit in ïus vel ius : Secunda . Cuius formae sunt ille , ipse , iste . Genitiuo illius , ipsius , istius . Hie , is , qui. Genitiuo Huius , eius , cuius .

Genitious tertiae declinationis exit in i , Tertia . ae , i , quem . admodum nominum adiectiuorum , quae per tres terminationes variantur . Cuius sortis sunt , Nominat . Meus , mea , meum , Genitiuo , Mei , meae , mei . Nominat . Tuus , tua , tuum , Genitiuo , Tui , tuae , tui . Nominat . Suus , sua , suum , Genitiuo , Sui , suę , sui . Nominat . Noster , nostra , nostrum Genitiuo , Nostri , nostrae , nostri . Nominat . Vester , vestra , vestrum . Genitiuo , Vestri , vestrę , vestr● .

Genitiuus quartae habet âtis , 〈◊〉 ex quo ordinesunt , Nostras , Genitiuo Nostrâtis . Vestras , Genitiuo Vestrâtis . Cuiàs , Genitiuo Cuiâtis .

Caeteri obliqui in vtroque numero ad formam no● minum tertiae declinationis inflectuntur .

DE PERSONA .

Personae Pronominum sunt tres , Persona pronominum . Prima , vt Ego . Secunda , vt Tu. Tertia , vt Ille .

DE FIGVRA .

Figura est duplex : Figura . Pronominum compositio . simplex , vt Ego : Composita , v● Egomet .

Pronomina inter se componuntur : vt , Egoipse , tu●pse , suijpsius , meijpsius .

Nom. Istic , Accus . Istunc , Ablat . Istoc . Nom. Istaec , Accus . Istanc , Ablat . Istac . Nom. Istoc , velistuc . Istoc , vel istuc . Istoc .

Pluraliter , Nominatiuo & Accusatiuo , Istaec . Eodem modo declinatur & Illic , Illaec , Illoc .

Componuntur etiam cum nominibus : vt , Cuiusmodi , huiusmodi , illiusmodi , istiusmodi .

Componuntur & cum praepositionibus : vt , Mecum , ●tecū , secrum , nobiscum , vobiscum , quicum , quibuscum .

Componuntur etiam & cum adverbijs : vt , Eccum , ab Ecce . Ellum , ab Ecce . Vt & idem quoque , ab is & demum . Eccam , ab Ecce . Ellam , ab Ecce . Vt & idem quoque , ab is & demum . Eccos , ab Ecce . Ellos , ab Ecce . Vt & idem quoque , ab is & demum . Eccas , ab Ecce . Ellas , ab Ecce . Vt & idem quoque , ab is & demum .

Cum coniunctione quoque componuntur : vt , Nominatiuo Hiccine , haeccine , hoccine . Accusatiuo Hunccine , hanccine , hoccine , Ablatiuo Hoccine , Haccine , Hoccine . Pluraliter Haeccine neutrum .

Componuntur denique cum syllabicis adiectionibus : vt , Mer , t● , cc , pte .

Met adijcitur primae & secundae personae : vt , Met. Egomet , meimet , mihimee , memet , nosmet , &c. Sic sibimet quoque , ac semet dicimus .

Tumet autemin rec●o non dicimus , Tumet . ne putetur esse verbum â Tumeo . Sed Tuimet , tibimet , temet , aosmet , &c.

Tc adijcitur ist●● : su , vt Tute : Te , vt Tere. Te. Cc.

Cc adijcitur obliquis horum pronominum , Hic , ille , iste , quoties in ● desinunt , vt Huiusce , hisce , illiusce , istiusee , hosce , illosee , istosce .

Pte apponitur istis ablatiuls , Mea , vt Meapte . Pte apponitur istis ablatiuls , Tua , vt Tuapte . Pte . Pte apponitur istis ablatiuls , Sua , vt Suapte . Pte apponitur istis ablatiuls , Nostra , vt Nostrapte . Pte apponitur istis ablatiuls , Vestra , vt Vestrapte .

Interdum etiam masculinis & neutris adijci solec vt , Meopte marte , Tuopte labore , Suopte iumento , Nostropte damno , &c.

Quis & Qui ad hunc modum componuntur . Quis.

Quis , in compositione hisce particulis postponitur : En , vt Ecquis , Et haectam in foeminino● singulari , quàm in neutro● plurali , qua habent , non● quae : vt , Siqua mulier , Nequa-flagitia , &c. Ne , vt Nequis , Et haectam in foeminino● singulari , quàm in neutro● plurali , qua habent , non● quae : vt , Siqua mulier , Nequa-flagitia , &c. Alius , vt Aliquis , Et haectam in foeminino● singulari , quàm in neutro● plurali , qua habent , non● quae : vt , Siqua mulier , Nequa-flagitia , &c. Num , vt Nunquis , Et haectam in foeminino● singulari , quàm in neutro● plurali , qua habent , non● quae : vt , Siqua mulier , Nequa-flagitia , &c. Si , vt Siquis . Et haectam in foeminino● singulari , quàm in neutro● plurali , qua habent , non● quae : vt , Siqua mulier , Nequa-flagitia , &c.

Praeter Ecquis , ●cquis . quod vtrunque in foeminino habere reperitur , Ecquae & Ecqua .

His autem particulis pręponitur Quis in compositione : Nam , vt Quisnam , Et haec vbique ( praeterquam in ablatiuo singulari ) Quae habent , non Qua : vt , Quaenam doctrina , Negotia quaepiam , Optima quaeque . Piam , vt Quispiam , Et haec vbique ( praeterquam in ablatiuo singulari ) Quae habent , non Qua : vt , Quaenam doctrina , Negotia quaepiam , Optima quaeque . Putas , vt Quisputas , Et haec vbique ( praeterquam in ablatiuo singulari ) Quae habent , non Qua : vt , Quaenam doctrina , Negotia quaepiam , Optima quaeque . Quam , vt Quisquam , Et haec vbique ( praeterquam in ablatiuo singulari ) Quae habent , non Qua : vt , Quaenam doctrina , Negotia quaepiam , Optima quaeque . Que , vt Quisque . Et haec vbique ( praeterquam in ablatiuo singulari ) Quae habent , non Qua : vt , Quaenam doctrina , Negotia quaepiam , Optima quaeque .

Quis etiam cum seipso componitur : Quis. vt , Quisquis , quod & in hune modum variatur :

Nominatiuo Quisquis , quicquid . Accusatiuo Quicquid . Ablatiuo Quoquo , quaqua , quoquo .

Qui in compositione praeponitur his particulis . Qui.

Dam , vt Quidam . Et haec vbique , praeterquam in Ablatiue singulari , Que retinent non Qua : vt , Vis , vt Quiuis . Et haec vbique , praeterquam in Ablatiue singulari , Que retinent non Qua : vt , Liber , vt Quilibet . Et haec vbique , praeterquam in Ablatiue singulari , Que retinent non Qua : vt , Cunque vt Quicunque Et haec vbique , praeterquam in Ablatiue singulari , Que retinent non Qua : vt ,

Quaedam puella . Quaecunque facinora .

DE VERBO .

VErbum , est pars orationis , quae modis & temporibus inflexa , esse aliquid , ageréue , au● pati significat : vt , Sum , existo : moueo , moueor : tango , tangor .

Verbum deducitur in primis in Personale , vt Do● ceo : & Impersonale , vt Oporter .

Personale est , quod certis personis distinguitur : vt , Personale verbum . Ego lego , Tu legis , Hic legit , Illilegunt .

Contrà , Impersonale dicitur , I E●personale . quod diuersarum personarum vocibus non distinguitur , nec variatur : vt Poenitet , taeder , miseret , oporter .

DE ACCIDENTIBVS VERBO .

Verbo quidem accidunt ista : Genus , Modus , Accidenti● verbo . Tempus , Figura , Species , Persona , Numerus , Coniugatio .

DE GENERE . Quinque sunt Verborum genera , Actiuum , Deponens . Commune . Quinque sunt Verborum genera , Passiuum , Deponens . Commune . Quinque sunt Verborum genera , Neutrum , Deponens . Commune .

ACTIVVM .

Actiuum est quod agere significat , & in o finitum , Actiuum . Passiuum in or formare potest : vt Doceo , doceor . Lego , legor .

PASSIVVM .

Passiuum est , quod pati significat , Passivum . & in or finitum actiui formam , r●dempto , resumere potest : vt , Amor , amo . Afficior , afficio .

NEVTRVM .

Neutrum est , quod in o vel in m finitum , Neutrum . nec acti●am , nec passiuam formam integrè induere potest : vt , Curro , ambulo , iaceo , sum .

Neutrorum tria sunt genera .

Nam aliud Substantiuum dicitur : vt , Sum , es , est , Neutrumsubstantiuum . Neutrum absolutum . sumus , &c. Aliud absolu●um , sic dictum , quòd ipsum per se sensum absoluat .

Atque hoc rursum duplex est . Nam alterum actionem completam in ipso verbo significat , nec aliud ●●anse untem : vt , Ambio , dormi o , pluit , nin in Alterum verò passionem in ipso completam indicat : vt Palleo , rubeo , albesco , nigresco .

Est praeterea & aliud , cuius actio in rem cognatae significationis transit , ac tertiam personam passiuae vocis vsurpat : vt , Bibo vinum , Vinum bibitur . Curro stadium , Stadium curritur . Viuo vitam , Vita viuitur .

Sunt denique , que simplicia quidem neutra sunt , composita verò agendi vim concipiunt : vt , Eo , adeo , mingo , commingo .

DEPONENS .

Deponens , Deponens . quod in or finitum , vel actiui significationem haber , vt Loquor verbum : vel neutri , vt Philosophor .

COMMVNE .

Commune , Commune . quod in or finitum , tam actiuam quàm passiuam significationem obtinet : vt , Veneror , criminor , consolor , stipulor , speculor , osculor , adulor , frustror , dignor , testor , interpretor , amplector , meditor , experior , ementior : multaque id genus alia , quae passim apud veteres reperias .

DE MODO .

Modi verborum sex enumerantur .

Indicatinus , Indicatinus . qui simpliciter aliquid fieri aut non fieri definit : vt , Probitas laudatur & alget . Hic modu● aliquando per interrogationem vsurpatur : vt Quis legit haec ? Aliquando per dubitationem : vt , An in ast● venit aliud ex alio malum ?

Imperatiuus , Imperatiuus . quo inter imperandum vtimur . Himodus futurum non habet , sed praesens duplex : vt apud Propertium , Aut si es dura nega , sin es non dura venito .

Virg. Tityre dum redeo , br●uis est via , pasce capellas : Et potum past●s age Tityre , & inter agendum Occursare capro ( cornu ferit ille ) caueto .

Pręteritum autem à subiunctiuo mutuatur : Cicer. ed amabò te , nihil incommodo va●etudinis tuae feceris .

●artial . Dic quotus es , quanti cupias coenare , nec vllum Addideris verbum , caena parata tibi est .

Quin & illa passiua , Praeceptum sit , Dictum sit , Deer●●natum sit , praeteriti imperatiui esse fatetur Pris●anus .

Hic modus etiam permissivus dicitur , quòd inter●um per hunc permissio significetur : vt , Si sine pace tua , atque inuito numine Troês Italiam petiere , luant peccata , nec illos Iuueris auxi●ia .

Denique aliquando etiam Suppositiuus aut Hortati●us appellatur : vt Virgilius , eamus , & in media arma ruamus .

Optatiuus , quo optamus fieri rem aliquam , Optatiuus . nec re●ert factáne sit , an fiat an sit facienda : vt , Vtinam bonis ●teris suus detur honos .

Modus Optatiuus , Potentialis , & Subiunctiuus , ●uinque separata eisdem vocibus tempora habere vi●entur , vt est author Linacrus . Praeterea notandurn ●st , Praesens huius modi assumere quandoque signfi●ationem futuri : vt , Vtinam aliquando tecum loquar .

Potentialis quo posse , velle , Potentialis . aut debere fieri aliquid ●gnificamus : vt , Expectes eadem à summo minimoque Poe● , pro potes expectar● . Non expectes vt statimgratias gat , qui fanatur inuitus , pro non debes expectare . Quis ●im remtam veterem pro certo affirmet ? pro vult affir●are .

Graeci hunc modum nunc per Indicatiuum , Graeco●um optandi modus . nunc ●er Optativum modum , & particulam 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 exprimunt .

Subiunctivus , qui nisi alteri subijciatur orationi , Subiunctiuus . vel ●teram sibi subiectam orationem habeat , perse sen●ntiam non absoluit : vt , Si fueris foelix , multos numerabis amicos : Tompora si fuerint nubila , solus eris .

Temporum igitur vocibus hi tres modi per omni● ( sicut dictum est ) conueniunt : Nota. discernuntur verò fignificatu & signis . Optativus enimsemper adhaeret aduerbio cuipiam optandi : vt , Vtinam veniat aliquan● tempus . Potentialis verò neque vllum aduerbium adiunctum habet , nec coniunctionem . Subiunctivus autem semper aliquam coniunctionem annexam habe● vt , Sivenero . Vt taceas . Quum coenauero .

Infinitivus , Infini●iuus . qui agere quidem aut pati significat , a● citra certam numeri & personae differentiam : vt , M●lins probus esse , quàm haberì .

DE TEMPORE .

Tempora sunt quinque .

Praesens , Praesens . quo actio nune geri significatur : vt , Scrib●

Imperfectum , Imperfectum quo prius quidem aliquid in agend● fuisse significatur , non tamen absolutam tunc tem●ris fuisse actionem : vt , Virgil. Hic templum Iunoni ingens Sydonia Dido Condebat . Erat enim adhuc in opere .

Perfectum , Perfectum . quo praeterita absolutaque significatur actio . Hoe in passiuis , deponentibus , & communibu● duplex est , & ob id duplici circuitione explicatum . Alterum , quo proximè praeterirum exprimitur : vt , Pra●sus sum . Alterum , quo vlteriùs praeteritum indicatu● Pransus fui . Non enim si modò pransus sis , Pransus fu● commodè aptéue dixeris .

Plusquam perfectum , Plusquam ●perfectum . quo actio iam diu pr●●ter●● significatur .

Futurum , Futurum . quo res in futuro gerenda significatur .

Hic promisssivus modus à nonnullis vocatur , quò videatur aliquid promittere , aut velle facere : vt Oui● Ibi●●● 〈◊〉 Nymphae ; monstrataque saxa petemus .

Huius aliud genus est , ●xactum . quod Exactum vocant : 〈◊〉 Videro , Abiero .

Teren. Si te aquo animo ferre accipiet , negligentem seceris .

Quod quidem exactum futurum , etiam in subiunctiuo modo reperitur .

Plin. Ero securior dum legam , statimque timebo quum legero .

DE FIGVRA .

Figura est duplex . Simplex vt facio : Composita , vt ●a●ctacio .

Verba composita , quorum simplicia ex leuerunt , sunt defendo , offendo , aspicio , conspicio , adipiscor , expe●ior , comperior , expedio , impedio , deleo , imbuo , com●ello , appello , incendo , accendo , ingruo , congruo , in●ligo , instigo , impleo , compleo , & id genus alia .

Quaedam etiam videntur à Graecis nata : vt Impleo , à 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 . Quaedam etiam videntur à Graecis nata : vt Percello , à 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 .

DE SPECIE .

Species est duplex .

Primitiua , quae est prima verbi positio : vt , Ferueo . Primitiua .

Deriuatiua , quae à primitiua deducitur : vt , Feruesco . Deriuatiua .

Detiuatiuorum genera sunt quinque .

Inchoatiua , à Grammaticis appellara ( quae Valla , Inchoatiua . ●editatiua potiùs & augmentatiua appellat ) in sco de●unt , vt Labasco , calesco , ingemisco , edormisco .

Haec aut inchoationem significant : vt Lucescit , id ●t , incipit lucere , aut certè gliscere & intendi : vt apud ●rg●ium : Expleri mentem nequit , ardescitque tuendo , hoc 〈◊〉 , magis magisque ardet . Ex his plaetáque pro themati●s primarijs vsurpantur : vt , Timesco , hisco , conticesco , est , Timeo , bio , taceo .

Frequentatiua desinunt in to , so , ●o , aut to● : vt , Frequentatiua . Vi●● , affecto , scriptito , pulso , viso ; quasso , nexo , texo , ●xo , sector , scitor , sciscitor . Significant a●en● vel ●iduita●em quandam , velconatum 〈◊〉 vt Dictito , 〈◊〉 ●st , ●quenter dico . Viso .i. co ad viden●um .

Huc pertinent & illa , Vellico , fodico , albico , Apparatiu● . & similia id genus , quae à Grammaticis etiam Apparatiu● appellari solent .

Desideratiua finiunt in urio : Desideratiua . vt , lecturio , parturio , esurio , coenaturio . Hęc ad significationem fuorum primitiuorum studium atque appetentiam quandam adijciunt vt , Lecturio , .i. legere cupio . Coenaturio , .i. cupio coenare .

Diminutiua in lo , Diminutiua . vel sso exeunt : vt , Sorbillo , cantillo ▪ pitisso , id est , parùm ac modicè sorbeo , canto , bibo .

Imitatiuasunt , Imitatiua . quae imitation est significant : vt , Patrisso , Atticisso , Platonisso . At Latini hac forma non adeò de● lectatisunt , vnde pro Gręcisso , Gręcor vsi sunt : vt , Cornicor , à cornice : Viupinor à vulpe : Bacchor à Baccho .

DE PERSONA .

Tres sunt verbi personae : Prima , vt Lego : Secund● vt Legis : Tertia , vt Legit.

NVMERVS .

Numeri sunt item duo , Singularis , vt Lego : Plurali● vt legimus .

DE CONIVGATIONE .

Quando quidem de coniugandorum verborum rat one in Rudimentis Anglicis traditum est , ●eniugatio . quae pu● tanquam vngues suos exactissimè callere debent , pre● ximum fuerit , vt hae G●liel . Lilij de praeterit is & sup● tris regulae sucidissimae quidem illae , compendiosissimae● nec sanè mimìs vtiles , pari auiditate imbibantur .

G. L. DE SIMPLICIVM VE● borum primae Coniugationis communi PRAETERITO . ●ivpermeter ●ertus plus insto vna syllaba constat , sed collidenda cum prin● voce se●uentis ve●●●● , id ●●od 〈◊〉 com●vne est , AS in praesenti perfectum format in aui : Vt no , nas , naui : vocito , votitas , vocitaui . ●Deme lauo , laui : iuuo , iuui , nexoque nexüi . Et seco quod secüi , neco quod necüi , mico vtr●● Quod micüi , plico quod plicüi , frico , quod fricï dat : Sit domo quod domüi , tono quod tonüi , son● verbu● Quod sonüi , crepo quod crepüi , veto quod vetüi dat : Atque c●bo eubüi . Raro baec formantur in aui , Do , das , ritè dedi , sto stas , formare steti vult . Secundae Coniugationis commune praeteritum . ES in praesenti perfectum format üi dans , Es ●●i . Excip . Beo. Ceo. Deo . Vt nigreo , nigres , nigrüi : iubeo excipe iussi , Sorbeo sorbüi babet , sorpsi quoque , mulceo mulsi , Luceo vult luxi , sedeo sedi , videoque Vult vidi , sed prandeo prandi , strideo stridi , Suadeo suasi , rideo risi , habet ardeo & arsi . Quatuor his infrà geminatur syllaba prima : ●endeo namque pependi , mordeo vultque momord● , ●pondeo habere spopondi , tondeo vultque totondi . I. vel Rante geo si stet , geo vertitur in 〈◊〉 Geo. Vrgeo vt vrsi , mulgeo mulsi , dat quoque mulxi Frigeo frixi , lugeo luxi , habe● augeo & auxi . Dat fleo , fles , fleui : leo , les , leui : Ieo . indeque natum ●eleo deleui , pleo ples plcui , neo neu● : Neo. Queo . Reo . Veo . 〈◊〉 maneo mansiformatur , tor queo torsi , ●aereo vult haesi . Veo sit vi , vt ferueo ferui , ●ineo & inde satum poscit conniueo niui , ●t nixi : cieo ciui , vieoque vieui . Ieo . Tertia Coniugatio format praeter●● vt in sequentibus . ●'Lrtia praeteritum formabit vt hîc manifeslum : Bo fit bi , vt lambo lambi : scribo excipe scrip●● Bo. ●nubo nupsi , antiquum cumbo cubüi dat . Co fit ci , vt vinco vici , vult parco peperci , Co. parsi : dico dixi , duco quoque duxi . Do fit di , vt mando mandi : sed scindo scidi d●t Do. ●ndo fidi , fundo fudi , tundo tutudique . ●ndo pependi , tendo tetendi , pedo pepêdi : ●nge cado cecidi , pro verberocaedo vecîdi . Cedo pro discedere , siue locum dare , cessi . Vado , rado , laedo , ludo , diuido , trudo , Claudo , plaudo , rodo , ex do semper saciunt si . Go fit xi , Go. vt iungo iunxi : sed r ante go , vult si : Vt spargo sparsi , leg●legi , & ago facit egi . Dat tango tetigi , pungo punxi , pupugique Dat frango fregi : cum signat pango pacisci , Vult pepigi : pro iungopegi : pro cano panxi . Ho fit xi , Ho. traho ceu traxidocet , & veho vexi . Lo fit üi , Lo. colo ceu eolüi : psallo excipe cump , Et sallo sine p , namsalli format vtrumque : Dat vello vell● , vulsiquoque , fallo fefelli , Cello pro frango ceculi , pello pepulique . Mo fit ü● , M● . vomo ceu vomüi : sed emo fatit emi , Como petit compsi , promo prompsi : adyce demo Quod format dempsi , sumo sumpsi , premo pressi . No fit ui , No. sino ceu siui : temno excipe tempsi , Dat sterno straui , sperno spreui , lino leui , Interdum lini & liui , cerno quoque creui , Gigno , pono , cano , genüi , posüi , cecini dant . Po fit psi , Po. vt scalposcalpsi , rumpo excipe rupi : Et strepo quod format strepüi , crepo quod crepüi d●● . Quo fit qui , Quo. vt linquo liqui●coquo demito coxi . Ro fit ui , Ro. sero ceu pro planto & semino , seui , Quod serüi meliùs dat mutans significatum . Vult venro verri & versi , vero vssi , gero gessi , Quaero quaesiui , tero triui , curro ●ucurri . So velut accerso , So. arcesso , incesso , atque lacesso , Formabit siui : Sed tolle capesso capessi , Quodque capessiui facit : atque facesso facessi : Sic viso visi , sed pinso pinsüi habebit . Sco fit vi , Sco. vt pasco paui : vult posco poposci , Vult didici d●sco , quexi formare quinisco . To fit ti , To. vt verto verti : sed sisto notetur Pro facio stare actiuum , nam iure stiti dat . Dat mitto misi , petij peto , siue petiui , Sterto stertüi habet , meto messüi : ab ecto fit exi : Vt flecto flexi , pecto dat pexöi , habetque Pexi : etiam necto dat nexüi , habet quoque nexi . Vo fit vi , v● voluo volui : viuo excipe vixi . Vo. Xo . Cio. Nexo vt nexüi habet , sic texo texüi habebit . Fit Cio ci , vt facio feci , iacio quoque icci , Antiquum lacio lexi , specio quoque spexi . Fit Dio di , vt fodio fodi . Gio , ceu fugio , gi . Dio. Gio. Pio. Fit Pio pi , vt capi●cepi : cupio excipe piui : Etrapio rapüi , sapio sapüi , atque sapiui . Fit Rio ri , vt : pario peperi . Ti● ssi , geminans S , Rio. Tio . Vt quatio quassi , quod vix reperitur in vsu . Denique üo fit üi , vt statuo statui : Uo . pluo pluui Format , siue plui : struo sed struxi , fluo fluxi . Quarta Coniugatio . QVarta dat is iui , monstrat scio scis tibi sciui : Iö , is , ivi . Excipias venio dans veni , cambio campsi , Excep . Raucio rausi , farcio farsi , sarcio sarsi , Sepio sepsi , sentio sensi , fulcio fulsi , Haurio item hausi , sancio sanxi , vincio vinxi : ●ro salto , salio salui , * * Pes proc●leusmaticus . & amicio amicüi dat , ●arcius vtemur , cambiui , hauriui , amiciui , ●epiui , sanxiui , sarciui , atque saliui . De compositorum Verborum praeteritis . ●Raeteritum datidem Simplex & Compositiuum , Regula . Excep 1. Vt docüi edocüi monstrat : Sed syllaba semper ●uam Simplex geminat , Compôsto non geminatur , ●aeterquam tribus his , praecurro , excurro , repungo : limitatio . ●tque à do , disco , sto , posco ritè creatis . A Plico compositum cum sub , velnominc , vt ista , Excep . 2. Plico . ●pplico , multiplico , gaudent formare plicaui . ●pplico , complico , replico , & explico , üi vel in aui . Quamvis vult oleo simplex olüi , Exc. 3. Oleo tamen inde Quoduis compositum , meliùs formabit oleui : Simplicis at formam redolet sequitur suboletque . imitatio . s●●p . 4. ungo . Composita à pungo formabunt omnia punxi , Vult vnum pupugi , interdumque , repungo repunxi . Natum à do , Scep . 5. Do. quando est inflexio tertia , vt add● , Credo , edo , dedo , reddo , perdo , abdo , vel obdo : Condo , indo , trado , prodo , vendo , didi at vnum Abscondo abscondi . ●●cep . 6. Sto. Natum à sto , stas , stiti habe●bit . Mutantia A in E vbique . VErba haec simplici● presentis praeteritique Si componantur , vocalem primum in e mutant● Damno , lacto , sacro , fallo , arceo , tracto , fatiscor . Partio , Pa●io . carpo , patro , scando , spargo , parioque , Cuius nata peri , duo comperit & reperit dant : Caetera sed perüi , velut haec , aperire , operire . A Pasco paui tantùm compôsta notentur Haec duo , Pasco . compesco , dispesco , pescüi habere : Caetera , vt epasco , seruabunt simplicis vsum . Mutantia primam vocalem in I. HAEc habeo , lateo , salio , statuo , cado , laedo , Pango dans pegi , cano , quaero , caedo cecîdi , Tango , egeo , teneo , taceo , sapio , rapioque , Si componantur , vocalem primam in I mutant : Vt ra●io rapüi , ●ano . eripio eripüi : à Cano natum , Praeteritum per üi , eeu concino concinüi dat . A Placeo sic displiceo , ●laceo . sed simplicis● vsum . Haec duo , complaceo cum perplaceo bene seruant . Composita à Pango r●tinent a quatuor ista , ●ango . Depango , oppango , circumpango , atque repango . A Maneo mansi , Maneo . minüi dant quatuor ista , Praemineo , emineo , cum promineo , immineoque : Simplicis at verbiseruabunt caetera formam . Composita à Scalpo , Scalpo , &c. caleo , salto , a per u mutant : Id tibi demonstrant exculpo , inculco , resulto . Composita à Claudo , Clando , &c. quatio , lauo reijciunt a : Id docet à claudo , occludo , excludo : à quatioque Percutio , excutio : à lauo , proluo , diluo , nata . Mutantia primam Vocalem in I , praeterquám in praeterito . HAEc si componas , Ago , emo , sedeo , rego , frango , Excipi●ur Coemo . Et capio , iacio , lacio , specio , premo , semper Vocalem primam praesentu in I sibi mutant , ●raeteriti nunquam , ceu Frango , refringo , refregie ●capio , incipio incepi . Sed pauca notentur : Nota. ●amque suum simplex perago sequitur satagoque . Atque ab ago , dego dat degi , eogo coëgi , 1. Ago . 〈◊〉 rego sic pergo perrexi , ● . Rego . vult quoque surgo ●urrexi , mediâ praesentis syllabâ ademptâ . Nilvariat facio , nisi praeposito praecunte , 3 ●acio . ● docet olfacio , cum calfacio , inficioque . A lego nata , re , ● Lego . se , per , prae , sub , trans praeeunte , ●raesentis seruant vocalem , in I caetera mutant ; 〈◊〉 quibus haec Intelligo , diligo , negligo tantùm ●aeteritum lexi faciunt , reliqua omnia legi . De Simplicium verborum Supinis . NVnc ex praeterito discas formare Supinum . Bi sibi tum format , sie namque bibibibitum fit . Bi. Ci. Ci fit ctum , vt vici victum , testatur & ici ●ns ictum , fecifactum , ieci quoque iactum . Di fit sum , vt vidi visum ; quaedam geminant S. Di. 〈◊〉 pandi passum , sedi sessum , adde scidi quod ●t scissum , atque fidi fissum , fodi quoque fossum . Hic etiam aduertas , quodsyllaba prima supinis , ●uam vult praeteritum geminari , non geminatur , que totondi dans tonsum docet , atque cecîdi ●od caesum , & cecidi quod dat casum , atque tetendi ●od tensum & tentum , tutudi tunsum , atque pepêdi ●od format peditum , adde dedi quod iure datum vult . Gi fit ctum , vt legilectum , Gi. pegi pepigique 〈◊〉 pactum , fregifractum , tetigi quoque tactum , ●actum , pupugi punctum , sugi fugitum dat . Li fit sum : Li. vt salli , flans pro sale condio , salsum , Dat pepuli-pulsum , ceculiculsum , atque fefelli Falsum , dat vellivulsum , tuli habet quoque latum . Mi , Mi , Ni , Pi , Qui. ni , pi , qui tum fiunt , velut bîc manifestum , Emi emptum , veni ventum , cecini à cano cantum . A capio cepidans captum , à coepio coeptum , A rumporupi ruptum , liqui quoque lictum . Ri fit sum , Ri. vt verri versum : peperi excipe partum Si fit sum , Si. vt visi visum , tamen ssgeminato , Misi formabit missum , fulsiexcipe fulium , Hausi haustum , sarsi sartum , farsi quoque fartum , Vssi vstum , gessi gestum , torsi duo , tortum Et torsum , indulsi indultum , indulsumque requirit . Psi fit ptum , Psi . vt seripsi scriptum , campsi excipe campsum . Ti fit tum , Ti. à sto namque ●eti , à sistoque stiti fit Praeterito , communestatum : verti excipe versum . Vi fit tum , Vi. vt flauï flatum : paui excipe pastum . Dat laui lotum , interdum lautum atque lauatum , Potauipotum , interdum facit & potatum . Sed faui fautum , caut cautum , à seroseui Formes ritè satum , liui linique litum dat . Solui à soluo solutum , volu●à voluo volutum , Vult singultiui singultum , veneo venis Veniui , venum : sepeliui ritèsepultum . Quod dàt üi dat itum , ●i . vt domüi domitum : excipe quodu● Verbum in üo , quiasemper üi , formabit in utum : Exüi vt exutum : à ruo demerüi , ruitum dans . Vult secüi sectum , necüi nectum , fricüique Frictum : Proceleusnatious . miscüi item mistum , ac amicüi dat amictum . Torrüi habet tostum , docüi doctum , tenüique Tentum , consulüiconsultum , alüialtum , alitumque Sic salüi saltum , colüi , occulüi quoque cultum . Pinsü● habet pistum , rapüi raptum , serüique A sero , vult sertum , sic texüi habet quòque textum . Haec sed üi mutant in sum , nam censeo censum , Cellüi habet celsum , meto messüi habet quoque messum , ●exüi item nexum , sic pexüi habet quoque pexum , ●at patüi passum , carüi cassum , caritumque . Xi fit ctum , vt vinxi vinctum : quinque abijciunt n , Xi . ●am finxi , fictum , minxi mictum , inqué supino ●at pinxi pictum , strinxi , rinxi , quoque rictum . ●um , flexi , plexi , fixi dant , & fluo fluxum . De compositorum verborum Supinis COmpositum vt Simplex formatur quodque Supinum , Regula . Exceptio . Tundo , Ruo . Salio , Sero . Quamuis non eadem stet semper syllaba vtrique . ●mposita à tunsum , dempta n , tusum : à ruitum fit ●●cdiâ demptâ , rutum : & à saltum quoque sultum , ●sero , quando satum format , compôsta situm dant : ●ec captum , factum , iactum , raptum , a per e mutant : Mutantia a , in e. 〈◊〉 cantum , partum , sparsum , carptum , quoque fartum . Verbum Edo compositum , non estum , sed facit esum : Edo . ●num duntaxat Comedo , formabit vtrunque . ●nosco tantùm duo cognitum & agnitum habentur , Nosco . ●tera dant notum , ●ullo est iam noscitum in vsu . Praeterita verborum in Or. VErba in or , admittunt ex posteriore Supino Praeteritum , verso u per us , & sum consociato ●lfui : vt à lectu , lectus sum velfui . At borum ●nc est deponens , nunc est commune notandum : ●m labor , lapsus . Patior dat passus , & eius ●ta , vt compatior compassus , perpetiorque ●mans per pessus . Fateor quod fassus , & inde ●ta , vt confiteor confessus , diffiteorque ●mans diffessus . Gradior dat gressus , & inde ●ta , vt digredior digressus . Iunge fatiscor , ●us sum , mensus sum metior , vtor & vsus . ●texo orditus , pro incepto dat ordior orsus , ●or nisus vel nixus sum , vlciseor & vltus . ●cor simuliratus , reor atq ratus sum . ●iuiscor vult oblitus sum . Fruor optat Fructus ve●fruitus , misereri iunge misertus . Vult tuor & tueor , non tutus , sed tuitus sum : Quamuis & tutum & tuitum sit vtrique supinum . A loquor adde locutus , & à sequor adde secutus . Experior facit exp●rtus . Formare paciscor Gaudet pactus sum , nanciscor nactus . Apiscor Quod vetus est verbum , aptus sum : vnde adipiscor adeptu● Junge queror questus , proficiscor iunge profectus . Expergiscor sum experrectus . Et haec quoque comminiscor commentus , nascor natus , moriorque Mortuus , atque orior quod praeteritum facit ortus . De Verbis geminum praeteritum habentibus viz. Actiuae & Passiuae vocis . PRaeteritum actiuae & passiuae vocis habent haec : Coeno coenaui & coenatus sum tibi format . * * Versus hypermeter . Iuro iuraui & iuratus , potoque potauì Et potus , titubo titubaui vel titubatus . Sic carco carüi & cassus sum , prandeo prandi Et pransus , pateo patüi & passus , placeoque Dat placüi & placitus , suesco sueui atque suetus . Veneo pro vendor , veniui , venditus & sum . Nubo nupsi nuptaque sum , mereor meritus sum , Velmerüi : adde libet libüit libitum . Et licet adde Quodlicüit licitum . Taedet quod taedüit , & dat Pertaesum , adde pudet faciens pudüit , puditumque Atque piget , tibi quod format pigüit pigitumque . De Neutro-passiuorum Praeteritis . NEutro-passiuum sit Praeteritum tibi format , * * Versus hypermeter . Gaudeo gauisus sum , fido fifus , & audeo Ausus sum , fio factus , soleo solitus sum , Moerco sum moestus : sed Phacae nomen habetur . De Verbis Praeteritum mutuantibus . QVaedam Praeteritum verba accipiunt aliundè : ●lauesco . Incoeptivum in seo , stans pro primario , adoptat ●aeteritum einsdem verbi : Erubesco . Lucesco . ● vult ergo teposco ●tepeo , tepüi : feruesco , à ferueo , ferui . ●video cerno vult vidi : à concutio vult ●aeteritum quatio concussi , à percutioque ●rcussi ferio : à mingo vult meio minxì . ●sedeo sido vult sedi : à suffero tollo ●stuli , & à fuo sum fui , & à tuloritè fero tuli . ●sto ●●sto steti , tantùm prostare , furoque ●saniui , à verbo ciusdem significati . 〈◊〉 poscunt vescor , medear , liquor , reminiscor , ●aeteritum à pascor , medicor , liquefio , recordor . De Verbis Praeterito carentibus . ●Raeteritum fugiunt , vergo , ambigo , glisco , fatisco , Siluesco . Fru●ic esco . Sterilesco . Diesco . Desiderarino , vt Micturio , Scripturio . Iturio . Cacaturio . Polleo , nideo . Ad haec meoeptiua , vt puerasco , 〈◊〉 Passiua , quibus caruere actiua supinis , ●t metuor , timeor . Meditatiua omnia , praeter ●rturio , esurio , quae praeteritum duo seruant . Verba Supinum rarò admittentia . HAEcrarò aut nunquam retinebunt verba supinum : Lambo , mico micüi , rudo , scabo , parco peperci , ●spesco , posco , disco , compesco , quinisco , ●ego , ango , sugo , lingo , ningo , satagoque . ●allo , volo , nolo , malo , tremo , strideo , strido , ●aueo , liueo , auet , panco , conniueo , feruet . ●nuo compositum , vt venuo , à cado vt incido : praeter ●cido , quod facit occasum , recidoque recasum . ●espuo , linquo , luo , metuo , cluo , frigeo , caluo , ●e sterto , timeo : sic luc eo & arceo , cuius ●mposita ercitum habent . Sic à gruo , vt ingruo , natum : 〈◊〉 quaecunque in üi formantur neutra secunda : ●ceptis oleo , doleo , placeo , taceoque ●ureo , item & careo , noceo , pateo , lateoque 〈◊〉 valeo , caleo : gaudent haec namque supino . De Verbis Defectiuis . SEd nune vt totum percurras ordine verbum , Istis pauca dabis mutilata & anomala verba : Quae quia clauda quidem remanent , nee versibus ●pta , Qui rectis pedibus plenisque incedere gaudent , Hisce sequens dabitur , quem cernis sermo solutus .

Praesens Indicatiuus , Aio . Aio , ais , ait Plur. aiunt . Praeteritum imperfectum , Aiebam , aiebas , aiebat , Pl● Aiebamus , aiebatis , aiebant . Imperatiuus , Ai

Praesens Optatiuus , Potentialis , & Subiunctiuus : Aias , aiat . Plural . Aiamus , aiant . Praesens particip um , Aiens .

Praesens Optativus & Subiunctiuus , Ausum . Ausim , ausis , 〈◊〉 sit . Pluraliter , Ausint . Indicat . Saluebis . Jmper● Salue , salueto . Plural . Saluete , saluetote . Infinit . Salue● Imperat. 〈◊〉 Cedio . Aue , aueto . Plur. Auete , auetote . Infinit . Aue●

Imperat. Cedo . Plur. Cedite , id est , Dic , vel Porri●

Futurum , Faxo . Faxim , saxis , faxit , pro faciam velfece●● Plur. Faxint .

Imperfectum , Forem . Opt. Potent . & Subiunct. Forem , 〈◊〉 res , forer : pro essem , esses , esset . Plural . Forent .

Infinitiuus , Fore , id est , Futurum esse .

Praesens , Quaeso . Infit . Indicat . Quaeso . Plural . Quaesumus .

Infit , sola vox est . Dicit seu dixit significans . Plur● Infiunt , id est , Dicunt .

Praesens Indicatiuus , Inquio . Inquio vel inquam , inquis , inquit . Plural . Inquiunt .

Praeterperfectum , Inquisti , inquit .

Futurum , Inquies , inquiet .

Imperativus , Inque apud Terentium , Inquito ap● Plautum .

Praesens Optatiuus , Potentialis , & Subiunctivu● Inquiat . Participium Inquiens . Futurum , Inquies , 〈◊〉 quiet . Indicat . Valebis . Imper. Vale , valeto . Plu● Valete , valetote . Infinit . Valere .

Haec quatuor sequentia . Odi , coepi , memini , noui , Odi , &c. omnes voces praeteriti perfecti , & plusquam perfecti omni●m modorum integras habent : vt & futuri quoque , quoties à praeterito indicatiui formatur : in reliquis magna ex parte deficiunt , nisi quod Memini in Imperatiuo sing . memento : Plur. Mementote habet . ●di , noui , & coepi , carent Imperatiuo .

Notabunt praeterea pueri , Dor , furo , for , der , fer , à for , simplicia non reperiri .

Praete●ea , Duc , pro Duce , voces esse per Apocopen concisas & decurtatas . Praete●ea , Fer , pro Fere , voces esse per Apocopen concisas & decurtatas . Praete●ea , Fer , pro Fere , voces esse per Apocopen concisas & decurtatas . Praete●ea , Fac , pro Face , voces esse per Apocopen concisas & decurtatas .

Denique notabunt , Eo & queo , habere Imperfectum ●am , quibam : in Futuro , Ibo , quibo .

DE VERBIS IMPERSONALIBVS .

ET de Personalibus quidem hactenus dictum esto , deinceps verò de Impersonalibus dicendum , quae nominativum certae personae non recipiunt , sed mutatur nominativus per●nae in obliquos : vt quod Anglicè personaliter dici●us , I must reade Virgil. Latinè impersonaliter effertur , ●portet me legere Virgilium .

Impersonalia igitur appellantur , Impersonalia cur sic dicta . non quòd persona ●reant , ( habent enim vt videmus , vocem tertiae per●nae , ram actiuam quàm passiuam quàm plurima ) sed ●na nellius personae aut numeri certam significationem , ●si ex adiuncto nominis vel Pronominis casu obliquo ●rtiantur . Nam , Oportet me , primae personae esse vi●etur , numerique singularis : Oportet nos , primae per●nae pluralis : Oportet te , secundae personae singularis . ●portet vos , secundae pluralis : atque itidem de reliquis . Sunt igitur Impersonalia duplicia : Actiuae vocis , & ●assiuae vocis .

Impersonalia Actiuae vocis sunt haec & his similia : Impersonaliae actiuae vocis . Est , Interest , Refert , Placet , Libet , Poenitet , Taedet , Accidit , Contingit , Euenit , Expedit , Liquet , Licet , Solet , Vacat , Praestat , Restat , Decet , Oportet , Potest , Iuuat . Constat . Conduci●● Miseret . Piget . Pudet .

Denique nullum ferè verbum est tam personale , 〈◊〉 non idem impersonalis formam possit induere : nec diuerso . Horum tamen quaedam personaliter vsurpa● tur : vt , Virtus placet probis . Pecumaomnia potest . Ars●● uat egentes .

Quaedam verò semper manent impersonalia : vt , P●det , poenitet , oportet . Etiamsi legere est apud Tere● tium , Quae adsolent , quaeque oportent signa ad salutem esshuic omnia esse video .

Coniugantur autem in tertia persona singulari p●omnes modos . Coniugantur ●● tercia persona . A Liquet , non extat praeteritum .

Taedet , pertaesum est format .

Miseret & miserescit , misertum est .

Inueniuntur otiam in vsu , Placitum est , praeterit . à Placet . Inueniuntur otiam in vsu , Libitum est , praeterit . à Libet . Inueniuntur otiam in vsu , Puditum est , praeterit . à Pudet . Inueniuntur otiam in vsu , Licitum est , praeterit . à Licet . Inueniuntur otiam in vsu , Pigitum est , praeterit . à Piget .

Impersonalia passiuae wocis fiunt ab omnibus ver●● actiuis & neutris : Impersonalia passiuaevocis . vt , Curritur , Turbatur .

Impersonalia Supinis & vocibus Gerundij carent . Carent Supi●● & Gerund .

DE GERVNDIIS .

GErundia porrò voces participiales vocari possua● quod similia participijs sunt : sicut prouerbiales 〈◊〉 cimus , quae sunt similia prouerbijs .

Proindè quia parum videbamus conuenire in● Grammaticos , vtrum ad verba , an ad participia p●●pius pertinent , hinc in confinio vtrinsque partis re●●quimus , vt vtri velin● , sese regno addicant .

Potrò à nominecasum , à verbo agendi vel patiendi , ●el neutrius , fignificationem accipiunt .

Et quia tempor●● nec●discrimen discretis vocibus ●cipiunt , neque numeros aut personas admittunt , ideò ●ec iusta verba esse possunt , nec participia .

Gerundij termina●ones sunt tres : Terminationes Gerundii . Di , Genitiui casus . Do , Datiui & Ablatiui . Dum , Nomin . & Accusatiui .

Gerundia autem actiuè maiore ex parte significare , ●ulli dubium est : licèt interdum etiam passiuè signifient . Cuius rei exempla erunt ista : Athenas quoque mis●s erudiendicausa , id est , vt erudiretur . Vritque videndo ●mina , id est , dum videtur . Satis ad cognoscendum illu●ria . Ars ad discendum facilis , .i. vt cognoscatur , vt di●atur .

DE SVPINIS .

SVpina quoque meritò participialia verba dicuntur , Supina . omniaque cum gerundij vecibus communia habent . ●xeunt autem , prius in um , posterius in u : vt Visum , ●su Significant autem prius quidem ferè actiuè ( si cut ●●●dimentis dictum est : ) posterius verò passiuè .

DE PARTICIPIO .

PArticipium , est pars orationis inflexa casu , Participiu● . quae à Nomine , genera , casus , & declinationem : à Verbo , tempora & significationes : ab vtroque , numerum & figuram accipit .

ACCIDENTIA PARTICIPIO . Accidunt Participio septem , Casus , Significatio . Accidentia participiorst . Numerus , Figura . Accidunt Participio septem , Genus , Significatio . Numerus , Figura . Accidunt Participio septem , Declinatio , Significatio . Numerus , Figura . Accidunt Participio septem , Tempus , Significatio . Numerus , Figura .

De genere aurem & casu , & declinatione , idem h●c statuendum , quod suprà in nomine est traditum .

TEMPVS

Tempora Participiorum sunt q●●● , ●or . Tempora participiorum . Praesens .

Praesens in ans vel ens : Amans , Legens .

Caeterùm iens , participium ab eo , simplex rarius legitur in nominatiuo , sed euntis , eunti , euntem , eunte , in obliquis .

Composita verò nominatiuum quidem in iens finitum habent , Composita in iens . genitiuum autem in euntis : vt , Abiens , abeuntis . Rediens , redeuntis . Praeter vnum , Ambiens , ambientis , &c.

Hanc formam sequuntur & horum Gerundia : vt Abeundi , abeundo , abeundum . Praeter Ambiendi , ambiendo , ambiendum .

Praeritum verò in Tus , Praeteritum . vt , Doctus . Praeritum verò in Sus , vt , Visus . Praeritum verò in Xus , vt , Nexus .

Futurum autem duplex : Futurum . Alterum quidem in Rus , ●ctiuae vt plurimum significationis : Aut neutralis , 〈◊〉 Lecturus , cursurus . Alterum verò in Dus , passiuae significationis semper : vt Legendus .

SIGNIFICATIO .

Actiuè significant ea participia , Significatio . quae ab actiuis cadunt : vt Docens , docturus . Verberans , verberaturus .

A neutris cadentia , neutraliter significant : vt , Currens , cursurus . Dolens , doliturus .

A quibusdam neutris reperiuntur etiam participi● in dus : Participia in dus . vt , Dubitandus , vigilandus , carendus , dolendus ▪

Passiuè significant , quae à passiuis descendunt : vt , Lectus legendus , Participia passiua à neutris . Participia passiua à deponentibus . Auditus audiendus .

Fiunt & participia passiua ab huiusmodi neutris ▪ quorum tertiae personae passiuè vsurpantur : vt , Arat●● terra . Hinc arata & aranda terra .

Participia formata à Deponentibus , imitantur significationem suorum verborum : vt , Loquens , loquutus , loquuturus , à loquor .

Deponentibus , quae olim communia fuerunt , maner participium futuri in Dus . vt , Sequendus , Loquendus , Vtendus , Patiendus , Obliuiscendus , & alia id genus .

Habent & deponentia praeteriti temporis participia , quae nunc actiuè , nunc passiuè significant . vt , Virgilius . Nunc oblita mihi tot carmina . Terentius . Meditata sunt mihi mea incommoda . Virgilius . — mentitáque tela Agnoscunt .

Communium denique verborum participia , ipsorum ●gnificationem induunt : vt , Criminans , criminatus , ●riminaturus , criminandus .

Ab impersonalibus nulla extant participia , Impersonalia carent participiis . praeter ●oenitens , decens , libens , pertaesus , poenitendus , pu●endus .

Haecparticipia praeter analogiam à verbis suis dedu●ntur : Pariturus , nasciturus , sonaturus , arguiturus , Participiaanomala deducta à verbis praeter analogiam . Participia deriuata à nominibus . lu●rus , eruiturus , nosciturus , moriturus , oriturus , osu●s , futurus .

Similia participijs sunt ista : Tunicatus , togatus , pernatus , Iaruatus . Et innumera huius sortis vocabula , ●ae à nominibus , non à verbis deducuntur .

NVMERVS .

Est & numerus in participijs , vt in nomine : Numerus in participiis , Singu●is , vt Legens : Pluralis , vt Legentes .

DE FIGVRA .

Figura est duplex : Simplex , vt Spirans : Composita , Figura participiorum . ●espirans .

Participia aliquando degenerant in nomina partici●ia , vel cum alium casum quàm suum verbum re●●t , Participia siunt nomina partici piali● . vt Abundans lactis . Alieni appetens . Patiens inediae . Fugitans litium .

Velcum componuntur cum dictionibus , cum quibus ipsorum verba componi non possunte vt , Infans , indoctus , innocens , ineptus .

Vel cùm comparantur : vt , Amans , Amantior , Amantissimus . Doctus , Doctior , Doctissimus .

Vel cùm tempus significare desinunt : vt , Expectem qui me nunquam visurus abisti ? Hoc est , Q●●eo animo discessisti , vt me ampliùs non videres . Nullam mentionem fecit cometarum , nil praetermissurus , quid explorati haberet : id est , ita affectus , vt non pretermitteret . Amandus est doctissimus quisque .i. dignus est , vel debet ● mari . Vitalaudata .i. laudabilis . Eijcienda est haec mollicies animi , id est , debet eijci .

Participia praesentis temporis , Participia praes. temporis fiunt nomina . non rarò fiunt substantiua nomina . Modò in masculino genere : vt , O● ens , occidens , profluens , confluens : Modò in foemin● no : vt , Consonans , continens : Modò in neutro : v● Contingens , accidons , antecedens , consequens : Mo● in communi genere pro verbalibus in tor vel trix : 〈◊〉 Appetens , diligens , sitiens , indulgens .

Animans , modò soemininum , modò neutrum reperin●

DE ADVERBIO .

ADuerbium , Aduerbium . est pars orationis non flexa , q●● adiecta verbo , sensum eius porficit atque 〈◊〉 planat .

Explanat etiam interdum & nomen : vt , H● egregiè impudens . Ne parùm sis leno . Nimiùm Philosoph● Aliquoties & Aduerbium : vt , Parùm honestè se geri● .

ACCIDENTIA ADVERBIO .

Aduerbio accidunt , Significatio , Comparatio , Sp● cies , Figura .

Significationis varietas , ex verborum circumstan● colligenda est .

In loco significant : Hîc , illîc , istîc , intus , foris , Aduerbla loci . vs●uam , nusquam , vbi , vbique , vbicunque , vbilibet , vtro●ique , vbiuis , vbiubi , ibi , alibi , alicubi , necubi , sicubi , inbi , ibidem , inferiùs , superiùs .

Ad locum respiciunt , Hùc , illùc , istlic , intrò , aliò , Ad locum significantia . quò , ●liquò , nequò , quoquò , siquò , eò , eodem , quolibet , ●uóuis , quócunque , foras , hórsum , aliorsum , dextrorum , sinistrorsum , sursum , deorsum , vtróque , neutrò , ●uoquouorsum .

A loco denotant , Hinc , illinc , istinc , intus , foras , A loco signistcantia . in●c , vnde , aliunde , alicunde , sicunde , n●cunde , indidem , ●ndelibet , vndeuis , vndecunque , supernè , infernè , coe●tùs , funditùs .

Denique per locum innuunt , Hâc , illâc , istâc , Perlocum significantia . quâ●unque , eâ , câdem , aliâ , aliquâ , fiquâ , nequâ , qua●uâ .

Aduerbia temporis sunt , Dum , quum , quando , Temporis Aduerbia . ali●uando , quamdiu , dudum , quamdudum , iamdudum , ●uampridem , iampridem , vsque , quousque , toties , quo●es , aliquoties , heri , hodie , cras , pridie , postridie , peren●c , manè , vesperi , nudiustertius , nudiusquartus , nudisquintus , nudiussextus , &c. Diû , noctû , interdiû , nunc , ●un , nuper , aliâs , olim , item , pridem , tantisper , pauli●er , parumper , saepè , rarò , subinde , identidem , plae●mque , quotidic , quotannis , nunquam , vnquam , ad●uc , etiam pro adhuc , hactenus , in-dies , in-horas , vt ●imùm , quum primùm , simul●c , simulátque . Vsque , Vsque . emporis & loci aduerbium est : vt , Vsque sub obscurum ●ctis . Ab Aethiopia est vsque hac . Est & vbi pro semper ●t continuè ponitur : vt , Vsque metu micuêre sinus .

Aduerbia numeri , vt semel , bis , ter , quater , quinquies , Numer● . ●pties , vigesies , trigesies , quadragies , quinquagies , sep●agies , octogies , centies , millies , infinities .

Ordinis sunt , Inde , deinde , hinc , dehinc , deinceps , Ordinis . ●uissimò , in-primis , postremò , primùm , iam-primùm , enique , demùm , tandem , ad-summùm .

Aduerbia interrogandi sunt , Interrogandi . Cur , quamobrem , quare , quomodo , ecquid , quin pro cur non , num , quid i● quo , vnde , quantum ?

Vocandi sunt , Vocandi . ô , heus , oho ; & si qua sunt similia .

Negandi ; Negandi . vt , Haud , non , minimè , nequaquam , 〈◊〉 pro non , & similia .

Affirmandi ; Affirmandi . vt , Etiam , sic , quidni , sanè , prorsi●● nempe , nimirum , certè , profectò , adeò , planè , scilice .

Iurandi ; Iurandi . vt , Hercle , mehercule , medius-fidius , d●● fidius , Pol , aedepol , Castor , ecastor .

Hortandi ; Hortandi . vt , Agè , sodes , sultis , amabo , agédum , ●hódum , eia , agitè .

Prohibendi ; Prohibendi . vt , Ne , non .

Optandi ; Optandi . Vtinam , si , ô si , ô.

Excludendi ; Excludendi . vt , Modò , dummodò , tantummodò , s● Iummodò , tantùm , solùm , duntaxàt , demùm .

Congregandi ; Congregandi vt , Simul , vna , pariter , populatim , 〈◊〉 niuersim , coniunctim , &c.

Segregandi ; Segregandi . vt , Seorsim , gregatim , egregiè , no●● natim , viritim , oppidatim , vicatim , priuatim , speciati● bisariàm , trifariam , omnifariàm , plurifariàm , ostiati●

Diuersitatis ; Diuersitatis . vt , Aliter , secùs .

Eligendi ; Eligendi . vt , Potiùs , potissimùm , imò , satiùs .

Intendendi ; Intendendi . vt Valdè , nimis , nimiùm , immodicè , i● pendiò , impensè , prorsus , penitùs , funditùs , radicitù● omnino .

Remittendi ; Remittendi . vt Vix , aegrè , paulatim , sensim , pe●tentim .

Concedentis ; Concedentis . vt , Licèt , esto , demùs , sit ita , fit sanè .

Negatae solitudinis ; Negatae solitudinis . vt , Non solùm , non tantum , n● modò , nedum .

Qualitatis ; Qualitatis . vt , Doctè , pulchrè , fortiter , grauiter .

Quantitatis ; Quantitatis . vt , Parùm , minimè , maximè , summ●● ad summùm , & similia .

Comparandi ; Comparandi . vt , Tam , quàm , magis , minùs , ma● mè , minimè , aequè .

Rei non peractae ; vt , Fermè , ferè , propè , Rei non peractae . propemodùm , tantùm , tantùm non , modò non .

Demonstrandi ; vt , En , ecce , sic . Vt cùm dicimus , Demonstrandi . Sic ●cribito .

Explanandi ; vt , id est , hoc est , quasi dicas , putà , Explanandi . vt . putà , vtpotè .

Dubitandi ; vt , Forsan , forsitan , fortassis , fortasse . Dubitandi .

Euentus ; vt , Fortè , casu , forte , fortuna . Euentus .

Similitudinis ; vt , Sic , sicut , sicuti , ita , item , itidem , Similitudinis . ●anquam , quasi , ceu , vti , velut , veluti .

COMPARATIO .

Aduerbia à nominibus adiectiuis nata , Comparatio . & compa●ntur , & regunt casus comparatiui & superlatiui ; vt , ●octè , doctiùs illo , doctissimè omnium .

Similiter & quaedam alia ; vt , Benè , meliùs , optimè . Malè , peiùs , pessimè . Saepè , saepiùs , saepissimè . Nu●er , nuperrimè ; & similia .

SPECIES .

Species est duplex ; Principalis , Species aduerbiorum . quae exse originem abet ; vt , Heri , cras .

Deriuatiua est corum , quae nata sunt aliundè vt , Tur●● , à furor . Strictim , à stringo . Humaniter , ab humanus .

Aliquando neutra adiectiua induunt formam Aduer●orum , ad Graecorum imitationem ; vt , Recens , Nomina hun● aduerbia . pro ●center . Torvum pro torvè .

FIGVRA .

Figura est duplex . Simplex , vt Prudenter ; Com●sita , vt Imprudenter .

DE CONIVNCTIONE .

COniunctio , est pars orationis , quae sententiarum clausulas aptè connectit .

Accidentia Coniunctions .

Coniunctioni accidunt , Figura , Potestas , & Ordo .

FIGVRA .

Figura est duplex : Figura . Simplex , vt nam : Composita , vt námque .

POTESTAS .

Potestas , Potestas . id est , significatio , est varia ; Aliae enim è coniunctionibus copulatiuae sunt ; vt Et , ac , que , atque , quoque , etiam , item , itidem , cum & tum .

Tum item geminarum : Tum . vt , Vir tum probus , tum eruditus . Huc spectant & his contrariae : vt Nec , neque , neu , néue .

Hae quatuor sequentes , Et , que , nec , neque , cù● geminantur , Suspensiuae . Suspensiuae etiam vocantur , quòd aliu● semper expectari faciant : vt , Et fugit , & pugnat . Ne● sapit ista , nec sentit .

Aliae Disiunctiuae : Disiunctiuae . vt Aut , vel , ve , seu , siue .

At istae , cùm geminantur , Suspensiuae ctiam vocantur : vt , Velscribit , vel dictat .

Aliae discretiuae : Discretiuae . vt Sed , sed enim , at , ast , atqui , quidem , autem , quoque , scilicèt , caeterùm , verò , enimve●● quod si , verùm , porrò , quin.

Aliae rationales , Rationales scu Illatiuae . seu illatiuae : vt Ergò , ideò , igit●● itaque , idcirco , quare , quamobrem , quocirca , proind● propterea , ob cam rem , care . Cicero . Ea re staim ●te Aristocritum misi .

Aliae causales , Causales . id est , quae rationem praeced entis● ration is inferunt : vt Nam , námque , enim , etenim , quò● quia , quippe , vtpote , siquidem , quando , quando●● dem , propterea quòd , quoniam , quatenus , & pro qu● Virgilius . Audieras , & fama fuit : pro nam , vel quia● it . Quô pro quia : vt Cicero , Non quô quicquam desit , quia valdè cupi● .

Ouid. Crede mihi benè quilatuit , benè vixit , & intra Fortunam debet quisque manere suam : pro nam , vel q●●

Aliae perfectiuae , Perfectiuae . seu absolutiuae : vt Vtì , quo prô Ne & vt , pro Ne non . Terentius . Sed patris vim vt ●ueas ferre .

Ne pro vt non . Cicero . Opera datur , iudicia ne fiant .

Aliae continuatiuae : vt Si , sin , ni , nisi . Continuatiuae

Aliae dubitatiuae : vt Ne , an , anne , num , nunquid , Dubitatiuae . ●trum , nécne .

Aliae aduersatiuae : vt Etsi , quanquam , quamuis , Aduersatiuae . li●ct , tametsi ; & aliae id genus .

Aliae redditiuae earundem : vt Tamen , attamen , Redditiuae . sedamen , veruntamen .

Aliae diminutiuae : vt Saltem , at , certè , vel : Diminutiuae . vt Ne vel ●tum digitum discesseris .

Aliae Electiuae : vt Quàm , ac , atque , vt , Electiuae . quando pro Quàm accipiuntur .

Expletiuae : vt Quidem , equidem , nimirum , aucem , Expletiuae . ●ilicet , quoque , nam , profectò , verò , enimverò , sed , c●im , enim pro certè .

Virgilius . Nam quis te iuvenum considentiffime nostras Iussit adire domo● ? Ter. At enim non sinam .

Sunt dictiones , quae nunc Aduerbia , nunc Coniuntiones , nunc Praepositiones esse inveniuntur : vt Cum , Cum. ●uoties casui iungitur , Praepositio est .

In genere , Coniunctiones adeò tenui discrimine ab ●duerbijs discernuntur , vt quàm saepissimè confundan●●r : vt Quando , proinde ; & similia .

ORDO .

Ordo coniunctionum est triplex , nempe : Ordo coniunctionum . Praepositiuus . Praepositiuus , earum scilicer , que in sententiarum ex●rdio ponuntur .

Subiunctiuus , earum scilicot , Subiunctiuus . quae secundum in clau●la , vel tertium , vel ad summum quartum locum oc●upant .

Communis . Communis .

Ex Coniunctionibus hae in primis praeponi solent : I am , quare , ac , ast ; atque , & , aut , vel , nec , neque , si , quin , ●uatenus , sin , seu , siue , ni , nisi .

Subiunctiuae verò sunt : Subiunctiuae quae . Quidem , quoque , autem , verò , enim .

Et tres Enclyticae : Enclyticae . vt , Que , ne , ue : sic dictae , quòd accentum in praecedentem syllabam inclinent : vt , Horat. Ludere qui nescit , campestribus abstinet armis , Indoctusque pilae , disciue , trochiue quiescit .

Sunt & aliae quoque voces aliquot Enclyticę : vt Dum , sis , nam , &c.

Communes denique Communes . dicuntur , quae indifferenter & praeponi & postponi possunt , quales sunt reliquae ferè omnes , praeter praedictas : vt Equidem , ergo , igitur , saltem , tamen , quanquam , &c.

DE PRAEPOSITIONE .

PRaepositio , est pars orationis indeclinabilis , quae alijs orationis partibus , vel in Compositione , vel in Appositione praeponitur .

Appontione : vt , Christus sedit ad dextram Patris .

Compositione : vt , Adactum iuramentum adhibèndum admonuit .

Quaedam praepositiones postponi suis casibus inucniuntur : Praepositiones postposi●ae suis casibus . vt , Cum , vt Quibuscum . Tenus , vt Pube tenus . Versus , vt Angliam versus . Vsque , vt Ad occidentem vsque .

Accidentia Praepositioni .

Praepositioni accidit casuum regimen , siue constructio .

Caetesùm in ijsdem casibus mira est signification●● varietas , quae non ●am regulis , quàm assiduo legendi , atque seribendi vsu discenda est . Exempli causa :

Secundùm , Secundum . aliud significat cùm dico , Secundùm a●rem vulnus accepit : id est , iuxta aurem . Aliud vero hic Secundùm Deum parentes amandisunt : id est , prox●● p●● Deum . Aliud in hac oratione : Secundùm quietem , sat●● ●ihi foelix visus sum : id est , in quiete , velinter quietem .

Praepositiones Accusatiuum regentes . Ex praepositionibus istae accusatiuo casui adiunguntur . Ad. Ad Calendas Graecas . Apud . Virg. At benè apud memores veteris stat gratia facti . Ante. Horat. — dicíque beatus Ante obitum nemo , supremâque funera debet . Aduersus . Ne Hercules quidem aduersus duos . Cis. Cis Thamesim sitae est Aetonia . Citra . Vltra . Hor. Est modus in rebus , sunt certi denique fines , Citra . Vltra . Quos vltra citraque nequit consistere rectum . Intra . Oui. Crede mihi , benè qui latuit , bene vixit , & intra Fortunam debet quisque manere suam . Extra . Plin. Ma. Extraomnē ingenij aleam positus Cicero . Circum , locale est : vt , Circum montem . Circa . Circa forum . Circa viginti annos . Circiter , tempus & numerum significat : vt , Circiter horam decimam . Caesar . Circiter duo millia desideratisunt . Contra. Ne contra stimulum calces . Erga . Princeps erga populum elemens . Inter. Hor. Multa cadunt inter calicem supremaque labra . Infra . Terent. Quem ego infra omnes , insimum esse puto . Supra . Salust . Dux hostium cum exercitu supra caput est . Iuxta . Ter. Cùm lucubrando iuxta ancillas lanam faceres . Ob. Foeda mors ob oculos versabatur . Per. Hor. Impiger extremos currit mercator ad Indos , Per mare pauperiem fugiens , per saxa , per ignes . Prope . Prope vrbem . Prope mortem . Praeter . Terent. Ita fugias , ne praeter casam . Propter . Aliquid mali propter vicinum malum . Post . Hor. O ciues ciues , quarenda pecunia primùm est , Virtus post nummos . Pe●●s . Ouid. Me penes est vnum vasti custodia mundi . Trans . Hor. Coelum non animum mutant , qui trans mare curtunt . Praepositiones Ablatiuum regentes . A. Terent. A me nulla tibi arta est iniuria . Ab. Haec vocalibus praeponitur . Mimus . Ab alio expectes , alteri quod feceris . Abs. Terent. Abs quovis homine beneficium accipere , cùm opus est , gaudeàs . Absque . Terent. Absque eo esset . Absque pecunia miserè viuitur . Cum. Mimus . Damnum appellandum est cum mala fame lucrum . Clam . Clam patre . & Plaut. Clam patrem . Coram . Coram Senatures acta est . De. Sophistae rixantur de lana caprina . E. Quifalsum testimonium dixisse conuictus erat , è saxo Tarpeio deijciebatur . Ex. Ex malis moribus bonae leges natae sunt . Pro. Mimus . Comes facundus in via , pro vehiculo est . Prae. Terent. Huic aliquid prae manu dederis . Sine . idem . Sine Cerere & Baccbo friget Venus . Tenus . Virg. — capuloque tenus ferrum impulit ira . Praepositiones vtrique casui seruientes . Hae quatuor vtrunque casum exigunt , Veriusque casus praeposi . ●●ones . sed diuersa ferè significatione . In. Terent. In tempore veni , quod omnium rerum es● primum . sine motu . Ouidius . Inque domos superas scandere cura fuit . motum quodammodo innuit . Virg. Sub lucem exportant talathis , .i. paulò ante lucem . Idem . — vasto vidisse sub antro . Super. Virg. Super ripas Tyberis . Fronde super viri●● Subter . Subter terram . Densa subter testudine casus . Vi●

Sunt & praepositiones , ●●●positio●es nunquam extra compositionem repertae . quae nunquam extra compofitionem inueniuntur , nimirùm : Am , vt Ambio , Di , vt Diduco , Dis. vt Distraho . Re , vt Recipi● . Se , vt Sepono . Con vt Condono .

Con verò , quoties cum dictione à vocali incipiente componitur , amittit n : vt Coagmento , coëmo , comquino , cooperio .

DE INTERIECTIONE .

INteriectio , Interiectio . est pars orationis quae sub incordita voce subitò prorumpentem animi affectum demonstrar .

Tot autem sunt interiectionum significationes , quot animi perturbatisunt motus .

Exultantis : vt Euax , vah . Plaut. Euax , iurgio tandem vxorem abegi .

Dolentis : vt Heu , hoi , hei , ô , ah . Ter. I intrò , hoi , bei . Virgilius . O dolor , atque decus magnum !

Timentis : vt Hei , attat . Terent. Hei , vereor ne quid Andria apportet mali .

Admirantis : vt Papè . Ter. Papè , noua figura oris .

Vitantis : vt Apagè , apagésis . Terent. Apagésis , egon' formidolosus ?

Laudantis : vt Euge. Mar. Cito , nequiter , euge , beatè .

Vocantis : vt Eho , oh , io . Terent , O , qui vocaris ?

Deridentis : vt Hui . Terent. Hui , tu mihi illam laudas ?

Ex improuiso aliquid deprehendentis : vt Atat . Ter. Atat , data herclè mibi sunt verba .

Exclamantis : vt Oh , proh , proh-nefas . Seneca . Oh paupertas foelix !

Imprecantis : vt Malum , vae malum . Terent. Quid hoc ( malùm ) infoelicitatis est ?

Ridentis : vt Ha ha he . Terent. Ha ha he , defessa iam misera sum te ridendo .

Silentium iniungentis : vt Au. Terent. Au , ne comparandus hic quidem ad illum est .

Illud hic obseruandum est , Allae partes fiunt interiectiones . nomina quoque & verba quandóque interiectionis loco poni : vt apud Virgilium . Nauibus infandum amissis . Cicero . Sed amabò te tura . Imo quaeuis orationis pars , affectum animi inconditum significans , Interiectionis vice fungitur .

Atque haec quidem de octo orationis partium Etymologis , quamlibèt crassa ( quod aiunt ) Minerua , tradita sunt pueris , tantisper dum ordinarijs in ludo operis ac pensis sub ferula defunguntur , abundè sufficere arbitramur . Quòd ficui tamen adlubescit quicquam his altiùs exactiusque perues●ig●re , hunc ad Grammaticorum evoluenda perserutand●que opera relegandum censemus . Quorum cùm magnus sit numerus , & quidem egregiè doctorum , nullum tamen nouimus , cui vel propter eruditionis ac doctrin● prastantiam , vel propter praecipiendi claritatem elegantiamque Linacro nostro comparari posse videatur , nedum praeponi .

DE CONSTRVCTIONE octo partium Orationis .

ATque de octo quidem orationis partibus , carumque formis , quatenus ad Etymologiam a●tinet , hactenus dictum esto : deinceps de e●sdem , quatenus ad Syntaxim , quae Constructio dicitur , agemus .

Est igitur Syntaxis , Constructio quid sit . debita partium orationis inter se compositio connexiòque , iuxta rectam Grammatices rationem .

Ea verò est , qua veterum probatissimi , tum in se●bendo , tum in loquendo sunt vsi .

Caeterùm , Concordan●●● Grammatices . priusquam de partium orationis structura singulatim pertractemus , quaedam in genere de tribus Grammaticae concordantijs sunt paucis edisserenda .

CONCORDANTIA Nominatiui & Verbi .

VErbum personale cohaeret cum Nominatiuo , ●●ima con●●●dantia . numero & personâ : vt , Nunquam sera est ad bones mores via . Fortuna nunquam perpetuò est bona . Nominativus ●baudi●us .

Nominatiuus primae vel secundae personae rarisaimè exprimitur , nisi causâ discretionis : vt , Vos damnastis : quasi dicat , praeterea nemo : autemphasis gratiâ ; vt , Terentius . Tu es patronus , tu pater , si deseris tu , perimus : quasi dicat , praecipuè , & prae alijs tu patronus es . Ouidius . Tu dominus , tu vir , tu mibi frater eris .

In verbis , quorum significatio ad hominestantùm pertinet , tertiae personae nominativus saepè subauditur : vt Est , fertur , dicunt , ferunt , aiunt , praedicant , clamitant , & in similibus : vt , Tetentius . Fertur atrocia flagitia designâsse . Ouid. Tequeferunt irae poenituisse tuae .

Non semper vox casualis est verbo nominatiuus , Verbum infinitum nominatiuus Verbo . sed ●liquando verbum infinitum : vr , Plautus . Mentir● non est meum . Aliquando oratio : vt , Ouid. Adde quod ingenuas didicisse fideliter artes Emollit mores , nec sinit esse feros .

Aliquando aduerbium cum genitiuo : vt , Partimvirorum ceciderunt in bello . Partim signorum sunt combusta .

EXCEPTIO PRIMA .

Verba infiniti modi , Accusatiuu● ante Verbum infinitum . pro nominatiuo accusatiuum ante se statuunt : vt , Te redijsse incolumem gaudc● . Te fa●ulam agere volo .

Resolui potest hic modus per quòd & vt , ad hunc modum : Quòd tu redijsti incolumis , gaudeo . Vt tu fabu●am agas , volo .

Verbum inter duos nominatiuos , diuersorum nume●orum positum , cum alterutro conuenire potest : vt , ●er●nt . Amantium irae , amoris redintegratio est . ●uid . — quid enim nisi vota supersunt ? ●dem . Pectora percussit , pectus quoquerobora fiunt . Virgilius . — nihil hïc nisi carmina desunt .

EXCEPTIO SECVNDA .

Impersonalia praecedentem nominatiuum non ha●ent : vt , Tade● me vita , Pertasum est coniugij : de quibus ●o loco .

Nomen multitudinis singulare , quandoque verbo plurali iungitur : vt , Pars abi●re . Vterque deluduntur dolis .

CONCORDANTIA Substantiui & Adictiui .

ADiectivum cum Substantiuo , ●●cunda con●ordantia . ge●ere , numero , & casu consentit : vt luvenal . Rara auis in terris , nigroque simillima cygno .

Ad eundem modum participia & pronomina substantiuis ad●ectuntur : vt , Ouidius , Donec eris foelix , multos numerabis amicos , Nullus ad amissas ibit amicus opes . Seneca . Non hoc primum pectora vulnus measenserunt , grauiera tuli .

Aliquando oratio supplet locum substantiui : vt , Audito regem Doroborniam proficisci .

CONCORDANTIA RELATIVI & Antecedentis .

RElativum cum Antecedente concordat genere , Tertia concordantia . numero , & personâ : vt , — vir bonus est quis ?

Qui consulta patrum , qui leges iuraque seruat .

Nec vnica vox solùm , sed interdum etiam oratio ponitur pro Antecedente : vt , Terent. In tempore ad eam veni , quod omnium rerum est primum .

Relativum inter duo Antecedentia diuersorum generum collocatum , Nota. nunc cum priore conuenit : vt , Valerius Maximus . Senatus assiduam stationem ●o l●●i peragebat , qui hodie Senaculum appellatur . Non procul ab eo flumine , quod Saliam vocant . Cic. Propiùs à terrâ louis stella fertur , qua Phaëton dicit●● . Nunc cum posteriore : vt , Homines tuentur illum gl●bum , quae terra dicitur . Est lo● us in carcere , quod Tullianum appellatur . In coitu lunc , quod interlunium vocant .

Aliquando Relatiuum , Exceptio . aliquando & Nomen adiectivum , respondet Primitiuo , quod in Possessiuo subin●elligitur : vt Terentius . Omnes omnia bona dicere , & ●audare fortunas meas , qui filium haberem tali ingenio praeditum . Ouid. — nostro● vidisti flentis occllos .

Quoties nullus nominativus interseritur inter relativum & verbum , relatiuum etit verbo nominativus : Casus Relatiui . ●●t Boëtius . Foelix , qui potuit boni Fontem visere lucidum .

At si nominativus relatiuo & verbo interponatur , re●ativum regitur à verbo , aut ab aliâ dictione , quae cum verbo in oratione locatur : vt Ouid. Gratia ab officio , quod mora tardat , abest . Virgil. Cuius numen adoro . Quo●um optimum ego habee . Cui similem non vidi . Quo dignum te iudicaui . Quo meliùs nemo scribit . Quem videndo ●bstupuit . Lego Virgilium , prae quo caeteri poëtae sordent .

SVBSTANTIVORVM constructio .

QVum duo substantiua diuersae significationis sic concurrunt , Oenitivus substant . vt posterius à priore possideri quodammodo videatur , tum posterius in genitiuo ponitur : ●vt Iuvenalis . Crescit amor nummi , quantùm ipsa pecunia crescit . Rex pater patriae , Arma Achillit , Cultor agri .

Proinde hic genitiuus saepissimè in adiectivum possessivum mutatur : vt Patris domus , Paterna domus : Variatio substantiui in adiectivum . Heri filius , Herilis filius . Est etiam vbi in datiuum vertitur : vt Luc. de Cat. Vrbi paterest , vrbique maritus . Herus tibi , mihi pater .

EXCEPTIO .

Excipiuntur quae in codem casu per Appositionem connectuntur : Appositio . vt Ouid Effodiuntur opes irritamenta ma●orum . Virg. Ignauum fucos pe●us à prasepibus arcent .

Adiectiuum in neutro genere absolutè , hoc est absque substantiuo positum , aliquando genitiuum postu●at : vt , Paululum pecuniae . Hoc noctis . Carul , Non videmu●●d manticae , quod in tergo est .

Iuvenal . Quantum quisque suâ nummorum seruat in arcâ , Tantum habet & fidei .

Ponitur interdum genitivus tantùm , ●●●●psis . nempe priore substantiuo per Eclipsim subaudito : vt in huiusmodi locutionibus :

Terentius . Vbi ad Dianae veneris , ito ad dextram . Ventum erat ad Vestae : vtrobique subauditur templum . Virg. Hectoris Andromache : subauditur vxor . Idem . Deiphob● Glauci : subauditur filia . Terent. Huius video Byrrhiam : subaudi servum .

LAVS ET VITVPERIVM .

Laus & vituperium rei , varijs modis effertur , ac frequentiùs in ablatiuo , vel genitiuo : vt , Vir nullâ fide . Ouidius . Ingenüi vultus puer , ingenüíque pudoris .

OPVS ET VSVS .

Opus & Vsus ablatiuum exigunt : vt Cicero . Autho● ritate tuâ nobis opus est . Gellius . Pecuniam , qua sibi nihil esset vsus , ab ijs quibus sciret vsui esse non accepit .

Opus autem adiectiuè pro Necessarius quandóque poni videtur , Opus adiectiue . variéque construitur : vt , Cicero . Dux nobis & author opus est . Idem . Dicis nummos mihi opus esse ad apparatum triumphi . Terent. Alia , quae opus sunt , para . Cicero . Sulpitij operam intelligo ex tuis literis , tibi multùm opus non fuisse .

Adiectiuorum Constructio .

GENITIVVS .

A Diectiua quae desiderium , Constructio adiectiuorum notitiam , memoriam , atque ijs contraria significant , genitivum adsciscunt : vt Plinius . Est natura hominum n●uitatis auida . Virg. Mens futuri praescia . Idem . Memor esto breuis aeui . Terent. Imperitos rerum , educatos liberè , in fraudem illicis . Sillius . Non sum animi dubius , sed deuius aequi . Cicero . Gracarum literarum rudis .

Adiectiua verbalia in ax , Verbalia in ax . etiam in genitiuum ferun●ur : vt Audax ingenij . Ouid. Tempus edax rerum . Sene●a . Virtus est vitiorum sug●x . Horat. Vtilium sagax . Idem . Propositi tenax . Virgilius . Yam ficti prauíque tenax , quàm ●uncia veri . Plaut. Pecuniarum petax , &c.

Ingens praeterea adiectiuorum turba , nullis certis re●ulis obstricta , casum patrium postulat . Quorum far●aginem satis quidem amplam congesserunt Linacrus & Despauterius . Tu verò crebrâ lectione ea tibi reddes ●dmodum familiaria .

Nomina partitiua , aut partitiuè posita : Interrogatiua ●●edam , & certa numeralia , genitiuo , à quo & genus ●utuantur , gaudent : vt Cicero . Quanquam te Marce ●li annum iam audientem Cratippum , idque Athenis , a●undare oportet praeceptis institutisq , Philosophiae propter ●mmam & doctoris authoritatem & vrbis : quorum , alter 〈◊〉 scientiâ augere potest , altera exemplis . ●trum horum mauis , accipe . ●uidius . Quisquis fuit ille deorum . ●erent . An quisquam bominum est aequè miser , vt ego ? ●ngilius . — diuûm promittere nemo auderet . ●esfratrum . Quatuor iudicum . Sapientûm octavus quis ●●rit , nondum constat . ●imus regum Romanorum faeit Romulus .

In alio ●amen sensu ablatiuum exigunt cum praepotione : vt , Primus ab Hercule . Tertius ab A●nea .

In alio vero sensu darivum : vt Virgilius . — nulli pie●te secundus .

Vsurpantur autem & cam his praepositionibus : E , de , 〈◊〉 , inter , ante : vt Ouidius . Est deus è vobis alter . ●em . Solus de superis . Virgilius . Primus inter omnes . ●em . Primus ibi ante omnes magnâ comitante cateruâ , Laosoon ardens summâ decurrit ab arce .

Interrogatiuum & eius redditiuum , Interrogatiuum . eiusdem casus & ●mporis erunt : vt , Quarum rerum nulla est satietas ? Di●tiarum . Quid rerum nu●t geritur in Angliâ ? Consulitur 〈◊〉 resigione .

Fallit haec regula , Exceptio . quoties Interrogatio fit per cuius , ia , ium : vt , Cuium pecus ? Laniorum . Aut per dictionem variae syntaxeos : vt , Furtíne accusas , an homicidij ? Vtroque

Fallit denique cum per possessiua , Meus , tuus , suus , &c. respondendum est : vt , Cuius est hic Codex ? Meus .

Comparatiua & superlatiua , Comparatiua & superlariua . accepta partitiuè , genitiuum , vnde & genus sortiuntur , exigunt .

Comparativum autem ad duo , superlativum ad plura refertur : vt , Manuum fortior est dextra . Digitorum medius est longissimus . Accipiuntur autem partitiuè , cum per E , ex , aut inter exponuntur : vt , Virgilius poëtarum doctissimus : id est , ex poëtis , vel inter poëtas .

Comparatiua , cùm exponuntur per quàm , ablativum adsciscunt : vt Horatius . Vilius argentum est auro , virtutibus aurum , id est , quàm aurum , quàm virtutes .

Adsciscunt & alterum ablatiuum , qui mensuram excessûs significat : vt , Cicero . Quantò doctior es , tantò te geras submissiùs .

Tantò , quantò , multò , longè , aetate , natu , vtrique gradui apponuntu● : vt Catul. Tantò tu pessimus omnium poëtae . Quantò tu optimus omnium patronus . Eras . Nocturnae lucubrationes longè periculosissimae habentur . Longè caeteris peritior es , sed non multò melior tamen . Iuvenal . Omne animi vitium , taniò conspectius in se Crimen habet , quantò maior qui peccat habetur . Maior & maximus aetatc . Maior & maximus natu .

DATIVVS .

A diectiua quibus commodum , Commodum , incommo●um , &c. incommodum , similitudo , dissimilitudo , voluptas , summissio , aut relatio ad aliquid significatur , in datiuum transeunt : vt , Virgilius . Sis bonus ô foelixque tuis . Martial . Turba grauis paci , placidaeque inimica quieti . E● finitimus oratori poëta . Ouid. Qui color albus erat , nu●● est contrarius albo . Martial . Iucundus amicis . Omnibus supplex . Horatius . Si facis vt patriae sit idoneus , vtilisagro .

Huc referuntur adiectiua , Composita cum con. ex Con praepositione composita : vt Contubernalis , commilito , conservus , cognarus , &c.

Quaedam ex his quae similitudinem significant , Nota : q. quaedam quae simil . gaudent Gen. etiam genitiuo gaudent : vt , Lucanus . Quem metuis , par huius erat . Terentius . Patres aequum esse censent , nos iamiam à pueris ●llicò nasci senes , neque illarum affines esse rerum , quae fert adolescentia . ●dem . Domini similis es . Auson . Mens conscia recti . Virgilius . Praeterea regina tui fidiss●na dextrâ Occidit ipsa suâ .

Communis , alienus , immunis , Com. alienu● immunis , varijs cas●serv . varijs casibus serui●nt : vt Cicero . Commune animantium omnium est conunctionis appetitus , procreandi causa . Mors omnibus com●unis . Hoc mihi tecum commune est . ●alust . Non aliena consilij . Seneca . Alienus ambitioni . ●●cero . Non alienus à Scaeuolae studijs . ●uid . — vobis immunibus huius Esse mali dabitur . ●linius . Caprificus omnibus immunis est . ●nmunes ab illis malis sumus .

Natus , commodus , incommodus , vtilis , inutilis , Natus , com. &c. interdum accus . cum praepo . adiung . Verbalia in bilis , & parti . in dus , dat . gaud . Magnit . mensura in accus . Interd . in ab● . ve●mens , aptus , interdum etiam accusatiuo cum prae●sitione adiunguntur : vt Cicero , Natus ad gloriam .

Verbalia in bilis , accepta passiuè , vt & participia , 〈◊〉 potiùs participialia in dus , datiuo adiecto gaudent : Martial . ô mihipost nullos Iuli memorande sodales . ●tius . — nulli penetrabilis astro Lucus erat .

ACCVSATIVVS .

Magnitudinis mensura subijcitur adiectiuis in ac●atiuo : vt , Gnomon septem pedes longus , vmbram non ●pliùs quatuor podes longam reddit .

Interdum & in ablatiuo : vt , ●umella . Fon● latus pedibus tribus , altus triginta .

Interdum etiam & genitiuo : Interdum in ●en . vt Columel . In morem hortiareas latas pedum denûm , longas pedum quinquagenûm facito .

ABLATIVVS .

Adiectiua quae ad copiam , ●opia & ino●a . egestarémue pertinent , interdum ablatiuo , interdum & genitiuo gaudent : vt , Plautus . Amor & melle & felle est foecundissimus . Horat. Diues agris , diues positis in foenore nummis . Virgilius . At fessae multâ referunt se nocte minores , Cr●ra thymo plena . Idem . Quae regio in terris nostri non plena laboris ? Idem . Diues opum , diues pictaī vestis & auri . Persius . ôcuruae in terras animae , & coelestium inanes ! Expers fraudis . Gratiâ boatus .

Nomina diuersitatis , ●●●ers●as . ablatiuum sibi cum praepositione subijciunt : vt Virgilius . Alter ab illo . Aliud ab hoe . Diuersus ab isto .

Nonnunquam ctiam datiuum : vt , Huic diu●●sum .

Adiectiua regunt ablativum significantem causam● vt , Causa rei . Pall dus irâ Ineurvus senectute . Liuida armis brachi● Trepidus morte futu● â.

Forma vel modus rei adijcitur nominibus in ablatiuo : Modus rei . vt Facies miris modis pallida . Nomine Grammati●●● re barbarus .

Cicero . Sum tibi naturâ parens , praeceptor consilijs . Virgilius . Troianus origine Caesar . Spe diues , re pauper . S●● rus natione .

Dignus , Oignus , &c. indignus , praeditus , captus , contentus , ●● torris , auferendi casum adiectum volunt : vt , Terentius . Dignus es odio . Qui filium haberem tali in●nio praeditum . Virg. Atque oculis captifodêre cubilia ta● Idem . Sorte tuâ contentus abi .

Horum nonnulla genitiuum interdum vendicant●● Oui dius . ●xceprio . Militia est operis altera digna tui .

Vir. Descendam magnorum haud quaquam indignaue auor●

Pronominum Constructio .

MEi , tui , sui , nostrî , vestrî , genitiui primitiuorum , Quando primitiuis , quando possessiun vtendum . ponuntur cum passio significatur : vt , Languet desiderio tui . Ouid. Parsque tui latitat corpore clausa meo . Imago nostrî .

Meus , tuus , suus , noster , vester , adijciuntur , cùm actio vel possessio reidenotatur : vt , Fauet desiderto tuo . Imago nostra , id est , quam nos possidemus .

Nostrûm & vestrûm genitiui , sequuntur distributius , Nostrûm & vestrûm . partitiua , comparatiua , & superlatiua : vt , Vt vmisquisque vestrûm . Nemo nostrûm . Ne cui vestrûm sit mirum . Maior vestrûm . Maximus natu nostrûm .

Haec possessiua , Mcus , tuus , suus , noster & vester , Genitiui post possessiua . hos genitivos post sc recipiunt , Ipsius , solius , vnius , duorum , trium , &c. omnium , plurium , paucorum , cuiusq● & genitiuos participiorum , quae ad genitiuum primitiui in possessiuo inclusum referuntur : vt , Ex tuo ipsius animo coniecturam feceris . Cicer. Dico meâ vnius operâ Rempublicam esse liberutam . Idem . Meum solius peccatum corrigi non polest . Eras . Noster duorum euentus ostendat , 〈◊〉 gens sit melior . Insuâ cuiusque laude praestantior . Nostrâ , ●●●nium memoriâ . Brutus ad Cicer. Vestris paucorum respondet laudibus . Hor. — scripta Cùm mea nemolegat , vulgo recitare timentis .

Sui & suus reciprocasunt , hoc ost , Reciproca . semper reflectuntur ad id , quod praecessit in eâdem oratione : vt , Petrus nimiùm admiraturse . Parcit erroribus suis .

Aut annexâ per copulam : vt , Magnopere Petr●●● at ●ne se deseras .

Ipse , Ipse . ex pronominibus solum trium perion●rum sig●ification em repraesentat : vt , Ipse vidi , Ipse videris , Ipse dixit .

Et nominibus pariter ac pronominibus adiungitur : vt , Ipse ego , Ipse ille , Ipse Hercules .

Idem , etlam omnibus personi iungi potest : Idem . vt Ego idem adsiem .

Terentius . Idem has nuptias perge facere . Vngil . — idem iungat vulpes , & mulgeat hircos .

Haec demonstratiua , Hie , ille , iste . Hic , Ille , Iste , sic distinguuntur : Hic , mihi proximum demonstrat . Iste , cum qui apud te est . Ille , cum qui ab vtroque remotus est , indicat .

Ille , Ille & Iste . tum vsurpatur , cum ob eminentiam rem quampiam demonstramus : vt , Alexander ille magnus . Iste , vero ponitur , quando cum contemptu rei alicuius mentionem facimus : vt Terentius . Istum aemulum quoad poteris , ab eâ pellito .

Hic & Ille , Hic & Ille . cum ad duo anteposita referuntur , Hic , ad posteriùs & propius : Ille , ad prius & remotius propriè ac vsitatissimè referri debet : vt Colum. Agricolae contrarium est pastoris propositum : ille quàm maximè subacto & purosolo gaudet , hic nouali graminosoque : ille fructum è terrâ sperat , hic ê pecore . Est tamen vbiè diuerso pronomen Hic , ad remotius suppositum referri inuenias , & Ille , ad proximius .

VERBORVM CONSTRVCTIO . Nominativus post Verbum .

VErba substantiua , Nominatiuus vtrinque . vt Sum , forem , fio , existo : verba vocandi passlua , vt nominor , appellor , dicor , vocor , nuncupor , & ijs similia : vt , Scribor , salutor , habeor , existimor ●item verba gestus , vt Sedeo , dormio , cubo , incedo , curro , vtrinque nominativum expetunt : vt , Deus est summum bonum .

〈◊〉 vocantur nani . Fides religionis nostrae fundamentu●● 〈…〉 . Malus pastor dormit supinus . Lactantius . Homo incedit crectus in coelum .

Deniqueomnia forè verba post se nominatiuum habent adiectiui nominis , Nota gene●●sis . quod cum supposito verbi , casu , genere , & numero concordat : vt , Rex mandauit primus extirpari haeresin . Pij orant taciti . Infiniti yerbi ●●nstructio . Bonidiscunt seduli .

Infinitum quoque vtrinque cosdem casus habet , przcipuè cum verba optandi , eisque similia accedunt : vt , Hycrita cupit videri iustus . Hypocrita cupit se videri iustum . ●alo diues essè quam haberi . Malo me diuitem esse quàm haberi .

●audianus . Viuitur exiguo meliùs . — natura beatis Omnibus essè dedit siquis cognouerit vti . ●artialis . Nobis nonlicet esse tam disertis , vel disertos . ●rentius . Expedit bonas esse vobis . ●uidius . Quo mihi commisso non licet esse piam . Quamvis in his postremis exemplis subaudiuntur cusatiui ante verba infinita : Nota. Nos esse disertos . Vos esse ●as . Me esse piam .

GENITIVVS POST VERBVM .

Vm genitiuum postulat , Possessio , &c. quoties significat possessionem , aut ad aliquid pertinere : vt , ●gilius . — pecus est Meliboei . ●cero . Adolescentis est maiores natureuereri . ●●g . — regum est Parcere subiectis , & debellare superbos .

Excipiuntur hi nominatiui , meum , tuum , suum , Exceptio . no●m , vestrum , humanum , belluinum , & similia : vt , ●n est meum contra authoritatem Senatus dicere . ●●entius . Eia , haud vestrum est iracundos esse . ●manum est irasci .

Athîc subintelligi videtur officium , Officium . quod aliquando ●m exprimitur : vt Terent. Tuum est officium has be●t adsimules nuptias .

●erba aestimandi genitiuis gaudent : vt , Aestimandi verba . Plurimi passim ●●ecunia . Pudor parui penditur . Nibili , vel pro nibilo ba●ur literae .

●at . Pluris opes nunc sunt , quàm prisci tempor is annis . AEstimo vel genitivum , vel ablativum adsciscit : vt , ●erius Maximus . Non huius te aestimo . Magno vbique ●us aestimanda est .

Flocci , nauci , nihili , pili , assis , huius , teruntij , his ver●estimo , pendo , facio , peculiariter adijciuntur : vt , Ego 〈◊〉 floccipendo . Nec huius facio , qui me pili aftimat . Singularia sunt ista , Aequi boni consulo . Aequi boni facio , id est , in bonam accipio partem .

Verba accusandi , Accusandi verba . damnandi , monendi , absoluendi , & consamilia , genitiuum postulant , qui crimen sig●●ficet : vt , Plaut. Qu● alterum incusat probri ipsum se●●●uerioportet .

Cicero . Etiam sceleris cond mnat generum suum . Ouid. Parce tuum vatemsceleris damnare Cupide . Admoneto illum pristinae fortunae . Furti absolutus est .

Vertitur hic genitiuus al quando in ablatiuum , Exceptio . vel cum praeposuione , vel sine praepositione : vt Cic● : o● Si in me iniquus es iudex , condemnabo codem ego te crimi●●

Gellius . Vxorem de pudicitiâ grauiter accusauit . Cicero . Putaui cá de re admonendum esse te .

V●erque , Exceptio . nullus , alter , neuter , alius , ambo , & super , latiuus gradus , non nisi in ablatiuo id genus verbi● subdunt● : vt , Accusas furti , an stupri , an vtróque ? 〈◊〉 de vtróque ? Ambobus , vel de ambobus ? Neutro , vel 〈◊〉 neutror De plur mis simul accusaris .

Satago , Satago , &c. misercor , miseresco , genitiuum admittu●● vt Terent. Is rerum suarum satagit .

Vi gil . — oro miserera laborum Tantorum , miserere animi non digna ferentis . Statius . Et generis miseresce tui .

At misereor & miseresco , Exceptio . rariùs cum datiuo legu●tur : vt Seneca . Huic succurro , buic misereor .

Boetius . Dilige iure bonos , & miseresce malis .

Reminiscor , Reminiscor , &c. obliuiscor , memini , genitivum aut 〈◊〉 cusatiuum desiderant : vt , Datae fidei reminiscitur .

Proprium est stultitiae , aliorum vitia cernere , obliuiscisu● T●r. Faciam vt meique , ac huius diêi , ac loci semper memine● Plautus . Omnia quae curantsenes , meminerunt . Memini de hac re , de armis , de te , id est , mentionem s●●

Potior , Potior . aut genitiuo aut ablatiuo iungitur : vt Plaut. Romani signorum & armorum potitisunt . Virg. Egressi optarâ Troës potiuntur arenâ .

DATIVVS POST VERBVM .

OMnia verba acquisitiuè posita , Verba acquirendi . adsciscunt datiuum eius rei , cui aliquid quocunque modo acquiritur : vt ●●aut . Mihi is●îc nec seritur , nec metitur . V●gil . Nescio quis tener●s oculus mibifascinat agnos .

Huic regulae appendent varij generis verba .

In primis , Commodum & incommodum . verba significantia commodum aut incommodum regunt datiuum : vt Virgil. Illa seges demùm cotis respondet auari Agricolae .

Non potest mih● commodare , nec incommodare . Idem . — validis incumb te remis . Suam eruditionem tibi acceptam fert .

Ex his quaedam efferuntur etiam cum accusatiuo : Exceptio . vt Cicero . Vnum studetis omnes , vnum sentitis . Plautus . Si ca memorem , quae ad ventris victum conducunt , mora est . Cicero . In haec studia moumbite . Naturáne plus ad eloqueatiam confer at , an doctrina . Fessum quies plurimùm invat .

Verba comparandi regunt datiuum : Verba comparandi . vt Virg. sic paruis componere magna soleham . Fratri se & opibus & digratione adaequauit .

Interdum additur ablativus cum praeposidone : vt , Comparo Virgilium cum Homero .

Aliquando accusativus cum praepositione Ad : vt , Si ad ●um comparatur nibil est .

Verbadandi & reddendi , regunt dativum : vt , Verba dandi . Fortuna multis nimium dedit , nulli satis . Ingratus est qui gratiam benè merenti non repo●it .

Haec variam habent constructionem : Varia constructio . Dono tibi hoc muaus , dono●e hoc munere .

Cicero . Huic rei aliquid remporis impertias . Terentius . Pl●rimâ salute Parmenonem summum suum impertit Gnato . Aspersit mihi labem : Aspersit me labe . Instrauit equo penulam : Instrauit equum penulâ . Ouid. Vt piget insido consulüisse viro : id est , dedisse consilium , vel etiam prospexisse . Lucanus . Rectoremque ratis de cunctis consulit astris , id est , petit consilium . Consule saluti tuae , id est , prospice . Ter. Pessimè istuc in te atque in illum consulis . .i. statuis . Metuo , timeo , formido tibi , vel de te . .i. sum sol citus pro te . Metuo , timeo , formido te , vel à te : scilicet , ne mihi noceas .

Verba promittendi ac soluendi , Verba promittendi . regunt datiuum : vt , Cicero . Haec tibi promitto , ac recipio sanctissimè esse obseruaturum . Cicero . Aes alienum mihi numerauit .

Verba imperandi & nunciandi , Verba impetandi . datiuum requirunt : vt Hor. Imperat aut seruit collecta pecunia cuique . Idem . Quid de quoque viro , & cui dicas , saepe caueto .

Dicimus , Varia constructio . tempero , moderor tibi , & te . Refero tibi & ad te . Item . Refero ad senatum , id est , propono . Scribo , mitto tibi , & ad te . Do tibi literas , vt ad aliquem feras . Do ad te literas , id est , mitto vt legas .

Verba fidendi datiuum regunt : Verba sidendi vt Horatius .

— vacuis committere venis , Nil nisi lene decet . Mulieri ne credas , ne mortuae quidem .

Verba obsequendi & repugnandi dativum regunt : Verba obsequendi . vt Semper obtemperat pius filius patri . Quae homines arant , navigant , aedificant , virtuti omnia parent . Ipsum hunc orabo , huic supplicabo . Persius . — venient : occurrite morbo . Ignauis precibus fortuna repugnat .

At ex his quaedam cum alijs casibus copulantur : 〈◊〉 con●●●●ctio . vt , Ad amorem nihil potuit accedere . Hoc accessit meis malis . Illud constat omnibus , seu inter omnes . Terentius . Haec fratri mecum non conueniunt . Iuvenal . — Saeuis inter se conuenit vrsis . Ausculto tibi , id est , obedio . Ausculto te , id est , and o. Adamas dissidet magneti , seu cum magnete . ●●tat cum illo , & Graecanicè , illi . Nolipugnare duobus , id 〈◊〉 , contra duos . ●●gilius . — tudic mecum quo pignore certes .

Verba minandi & irascendi regunt datiuum : vt , Verba minandi . V●●que mortem minatus est . Terentius . A dolescenti nibilest ●●dsuccenseat .

Sum cum compositis praeter possum , exigit datiuum : Sum. Rexpius est Reipublicae ornamento . Mihi nec obest , nec dest . Horat. Multa petentibus desunt multa .

Datiuum postulant Verba composita cum his praepositionibus .

Prae. Cicer. Ego meis maioribus virtute praeluxi . Verba composita .

Sed Praeeo , praeuinco , praecedo , praecurro , praeuer 〈◊〉 , accusatiuo iunguntur .

Ad. Albo gallo ne manum admoliaris . Con. Conducit hoc tuae laudi . Conuixit nobis . Sub. Terent. Subolet iam vxori quod ego machinor . Ante. Cic. In●quissimam pacem iustissimo bello antefero . Post . Posthábeo , postpono famae pecuniam . ●gil . Postposuitamen illorum mea seria Iude. ●●entius dixit : Quisuu● : commodum postbabuit prae meo ●modo . Ob. Terent. Quum nemini obtrudi potest , itur ad me . ●n . Impendet omnibus periculum . ●nter . Cicero . Ille buic negotio non interfuit modò , fed ●m praesuit● .

●auca ex his mutant datiuum aliquoties in alium ca● : Varia constructio . vt Quintilian 〈◊〉 Praestat ingenio alius alium . Mul●irorum anteit sapientiâ . Terent. In amore haec insunt ●a . Plinius . Interdico tibi aquâ & igni .

●st pro habeo datiuum exigit : Est pro habeo . vt ●sius . Vellesuum cuique est , nec voto viuitur vno . ●gil . Est mihi namque domi pater , est iniusta nouerca .

●uic consine est suppetit : Suppetit . vt , ●●at . Pauper enim non est , cuirerum suppetit vsus .

Sum , Gemin . dativ . cum multis alijs , geminum adsciscit dativum● vt , Exitio est auidis mare nautis .

Sper as tibtlaudi fore , quod mihi vitio vertis ? Nemo sibi Mimos accipere debet fauori .

Est vbi hic dativus , Dativus festiuitatis . tibi , aut sibi , aut c●iam mihi , nu●lâ necessitatis , at festiuitatis potiùs causâ additur : vt Ego tibi hoc effectum dabo . Ter. Expedi mihi hoc negotium . Suo sibi hunc iugulo glodi●

ACCVSATIVVS POST VERBVM

VErba transitiua cuiuscunque generis , Verba tranfitiva . siue actiui , ●●ue communis , siue deponentis , exigunt accusa●● vum : vt Horatius . Percontatorem fugito , ●am garrul● idem est . Idem . Nec retinent patulae commissa fideliter ●●res . Virg. In primis venerare deos . Aper agros depopula●●

Quinetiam verba , Neutra tranfitiua . quamlibet alioqui intransitiua a●● absoluta , accusativum àdmittunt cognatae significati●nis : vt Cicer. Tertiam atatem hominum viuebat Nestor .

Virgil. — longam incomitata videtur Ire viam . Plautus . Duram seruit seruitutem .

Hunc accusarivum mutant autores non rarò in a● lativum : vt Plaut. Diu videor vitâ viuere . Ire rectâ 〈◊〉 .

Suetonius . Morte obijt repentinâ .

Sunt quae figuratè accusativum habent : vt , Virgil. — nec vox hominem sonat , ô dea certè . Iuvenal . Qui Curios simulant , & Racchanalia viunnt . Horat. Pastillos Rufillus olet , Gorgonius ●●●cum .

DVO ACCVS ATIVI .

Verbarogandi , docendi , vestiendi , duplicem reg● Accusativum : Verba rogandi , &c. vt , Tu modò posce Deum veniam . Dedo●te istos mores . Ridiculum est te me admonere istud .

Terent. Induit se calceos , quos priùs exuerat .

Rogandiverba , Exceptio . interdum mutant alterum ac●● tivum in ablatiuum : vt Virgil. Ipsum obtestemur , veniamque oremus ab ipso . Terent. Sussicionem istam ex illis quaere .

Vestiendi verba interdum mutant alterum accusatium in ablativum vel dativum : Exceptio . 2. vt , Induo te tunicâ , vel ●ibi tunicam .

ABLATIVVS POST VERBVM .

QVoduis verbum admittit ablativum significantem instrumentum , aut causam , aut modum actionis .

INSTRVMENTVM . 〈◊〉 , Doemona non armis , fed morte subegit Iësus . Horat. Naturam expellas furcâ licèt , vsque recurret . ●irgilius . Hi iaculis , illi certant defendere saxis .

CAVSA . ●erent . Gaudeo ( ita me dij ament ) gnati causâ . ●ehementer irâ excanduit . ●orat . Invidus alterius rebus macrescit opimi● .

MODVS ACTIONIS . 〈◊〉 , Mirâ celerit aterem peregit . ●uvenal . Invigilate viri , tacito nam tempora gressu Diffugiunt , nulloque sono conuertitur annus . Duidius . Dum vires , anmque sinunt , tolerate laborem , I am veniet tacito curua senecta pede .

Ablatiuo causae & modi actionis aliquando additur ●raepositio : Exceptio . vt , Baccharis prae ebrietate .

●ummâ cum humanitate tractauit hominem .

Quibuslibet verbis subijcitur nomen pretij in ablati●o casu : vt , Nomen precii . Teruntio , seu vitiosâ nuce non emarim .

●iuius , Multo sanguine ac vulneribus ea victoria stetit .

Vili , paulo , minimo , magno , nimio , plurimo , Vili , &c. dimi●io , duplo , adijciuntur saepe sine substantiuis : vt ●erent . Redime te captum quàm queas minimo , Vili ve●it triticum . ●eneca . Constat paruo fames , magno fastidium .

Excipiuntur hi genitiui sine substantiuis positi : Exceptio . Tan● , quanti , pluris , minoris , tantidem , quantiuis , quantilibet , quanticunque : vt Cicero . Tanti eris alijs , quanti tibi fueris . Non vendo pluris quàm alij , fortasse etiam minori● . Ouidius . Vix Priamus tanti , totaque Troia fuit .

Sin addantur substantiua , in ablatiuo efferuntur : vt , Aul. Gel. Tantâ mercede docuit , quintâ hactenùs nemo , Minoriprecio vendidi , quàm emi .

Valco , Valco . etiam interdum cum accusatiuo iunctum reperitur : vt Varro . Denarij dicti , quòd denos aeris valebant : quinarij , quòd quinos .

Verba abundandi , Verb a abundandi . implendi , onerandi , & bis diuersa , ablatiuo gaudent : vt , Terentius . Amore abundas Antipho . Malo virum pecuniâ , quàm pecuniam viro indigentem . Salustius . Sylla omnes suos diuitijs expleuit . Terentius . Hoc te crimine expedi . Cicero . Homines nequissimi , quibus te onerant mendacijs ? Virgilius . Ego hoc te fasce leuabo . Salust . Aliquem familiarem suo sermone participauit .

Ex quibus quaedam nonnunquam etiam in genitivum feruntur : Exceptio . vt Virgilius . Quàm diues niuei pecoris , quàm lact●s abundans ? Terent. Quasi tu huius indigeas patris . Quid est quod in hac causâ defensionis egeat ? Virg. Implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae . Idem . Postquam dextra fuit caedis saturata . Cicero . Omnes mihi labores leues fuêre , praeterquam tui carendum quòd erat . Paternum servum sui participauit consilij .

Fungor , Fungor , &c. fruor , vtor , & similia , ablatiuo iunguntur● vt Cicero . Qui adipisciveram gloriam volunt , iustitiae fungantur officijs . Optimum est alienâ frui insaniâ . In re mal● animo si bono vtare , iuvat . Virg. Aspice venturo laetentur vt omnia seclo . Caesar . Qui suâ victoriâ tam insolenter gloriarentur . Ho●at . Diruit , aedificat , mutat quadrata rotundis . Vesco● carnibus . Virg. Haud equidem tali me dignor honore . Terentius . Vt malis gaudeat alienis . Plaut. Exemplorum multitudine supersedendum est . Macrobius . Regni eum societate numerauit . Plautus . Communicabo te semper mensâ meâ .

Prosequor te amore , laude , honore , &c. .i. amo , Prosequor . Afficio . lau●o , honoro . Afficio te gaudio , supplicio , dolore , &c. ●d est , exhilaro , punio , contristo .

Mercor , cum aduerbijs , benè , malè , meliùs , peiùs , Mereor . op●mè , pessimè , ablatiuo adhaeret cum praepositione De● , De me nunquam bènè meritus es . ●…asmus de linguâ Latinâ optimè mèritus est . ●…tilina pessimè de Republicâ meruit .

Quaedam accipiendi , distandi , & auferendi Verba , Verba accipiendi . ●latiuum cum praepositione optant : vt , Isl●●c ex mul● iampridem audiueram . Luc. A trepida vix abstinct ira agistro . Nasci à principibus fortuitum est . Procul abest ab●be Imperator .

Vertitur hic ablativus aliquando in dativum : Exceptio . vt ●rat . Viuere si rectè nescis , discede peritis . ●…nd . Est virtus placitis abstinuisse bonis . ●●rgil . Heu fuge nate Deâ , teque his ait eripe flammis .

Verbis quae vim comparationis obtinent , Verba comparationis . adijcitur lativus significans mensuram excessus : vt , Deforme exmabat . quos dignitate praes●aret , ab ijs virtutibus superari .

Quibuslibet verbis additur ablatiuus absolutè sump●● : vt , Imperante Augusto , natus est Christus : Ablat . absolutus . Imperante ●erio , crucifixus . Iuvenalis . Credo pudicitiam , Satur●ege , moratam In terris . ●desperandum Christoduce , & auspice Christo . ●n Maria , audito Christum venisse , cucurrit .

Verbis quibusdam additur auferendi casus per Sy●●cdochen , & poeticè accusativus : vt , Synecdoche . Aegrotat animo gi● , quàm corpore . Candet dentes . Rubet capillos .

Quaedam tamen efferuntur in gignendi casu , vt , Exceptio . surdè facis , qui angas te animi . animatus pendet animi . Desipiebam mentis . Plaut. Discrucior animi , quia ab domo abeundum est mihi .

Eidern verbo diuersi casus diuersae rationis appon● possunt : Diuersi casus . vt , Dedit mihi vestem pignori , te praes●nte , propriâ manu .

Passiuis additur ablativus agentis , Passiuorum constructio . sed antecedente praepositione , & interdum dativus : vt , Horatius . — laudàtur ab his , culpatur ab illis . Cicero . Honesta bonis viris , non occulta petuntur .

Quorum participia frequentiùs dativis gauden● vt Virgilius . Nulla tuarum audita mihi , nec visa sororum . Horat. Oblitusque meorum , obliuiscendus & illis .

Caeteri casus manent in passiuis , qui fuerunt actiuorum : vt , Accusaris à me furti . Habeberis ludibrio . D●doceberis à me istos mores . Priuaberis magistratu .

Vapulo , Constructio neutro-pass . venco , liceo , exulo , fio , neutro-passina , passiuam constructionem habent : vt , A praeceptore ●apul●bis . Malo à ciue spoliari , quàm ab hoste venire . Quid fic● ab illo ? Virtus paruo pretio licet omnibus . ●ur à convin●● exulat philosophia ?

Quibusdam tùm verbis , Infinitorum constructio . tùm adiectiuis , familiarite subijciuntur verba infinita : vt , Virgilius . — I●vat vsque morari , & conferre gradum . Ouid. Dicere quae puduit , scribere iussit amor . Martial . Vis sieri diues Pontice ? nil cu●ias . Virg. — & erat tum dignus amarj . Horat. Audax 〈◊〉 perpeti , Gens humana ruit pervetitum nesat .

Ponuntur interdum figuratè , Eclipsis . & absolutè verba i●●●nita : vt , Haeccine fieri flagitia ? subauditur decet , opo●tet , pa● est , aequum est , aut aliquid simile . Virg. Criminibus terrere nouis , hinc spargere voces In vulgum ambiguas , Euallage . & quaerere consci●s arma . id est , terrebat , spargebat , quaerebat .

DE GERVNDIIS .

GErundia siue Gerundiuae voces , Gerundia . & supina , regucasus suorum verborum : vt Cicero . Efferor studio videndi parentes . Ouidius . Vtendum est aetate , cito pede praeterit aetas . Virgil. — scitatum or acula Phoebi Mittimus .

Gerundia in Di , Di. pendent à quibusdam tum substantiuis , tum adiectiuis : vt Virgilius . Et quae tanta fuit Romam tibi causa videndi ? Idem . Cecropias innatus apes amor vrget habendi . Idem . Aeneas celsâ in puppi iam certus eundi .

Poëticè infinitivus modus loco gerundij ponitur : Nota. vt Virgil. — studium quibus arua tueri . Peritus medicari .

Interdum non inuenustè adijcitur Gerundij vocibus etiam genitiuus pluralis : vt , Quum illorum videndi gra●iâ me in forum contulissem . Terent. Date crescendi copiam nouarum . Concessa est diripiendi pomorum , atque opsonio●umlicentia .

Gerundia in Do pendent ab his praepositionibus : A , Do. ab , abs , de , è , ex , cum , in , pro. vt Cicero . Ignaui à discendo citò deterrentur . Amor & amicitia , vtrunque ab amando dictum est . Cicero . Ex defendendo , quàm ex accusando , vberior glo●ia comparatur . Consultatur de transeundo in Galliam . Quint. Rectè scribendiratio , cum loquendo coniuncta est . Psaut . Pro vapulando ab hoste , mercedem petam .

Ponuntur & absque praepositione : vt ●ugilius . — alitur vitium , crescitque tegendo . ●cribendo disce● scribere .

Gerundia in Dum , pendent ab his praepositionibus , Dum. ●nter , ante , ad , ob , propter : vt , Inter coenandum hilares este . Virgilius . — ante domandum Ingentes tollent animos . Cicero . Locus ad agendum amplissimus . ●dem . Ob absoluendum munus ne acceperis . Veni propter te redimendum .

Cùm significatur necessitas , ponuntur citra praepo●tionem addito verbo , Est . ●uven . Orandum est , vt sit mens sana incorpore sano . ●igilandum est ei qui cupit vincere .

Vertuntur gerundij voces in nomina adiectiua : Gerundia in nomina vertuntur . vt Virg. Tantus amor florum , & generandi gloria mellis . Ad accusandos homines duci praemio , proximum latrocini● est . Cur adeò delect aris criminibus inferendis ?

DE SVPINIS .

PRius Supinum act●●e significat , Vm. & sequitur verbum aut participium , significans motum ad locum : vt Ouidius . Spectatum veniunt , veniunt spectentur vtipsae : Milites sunt missi speculatum arcem .

Illa verò , Do venum , Do filiam nuptum ; latentem habent motum .

At hoc supinum in neutro-passiuis , & cum infinito iri , passiuè significat : vt Plautus . Coctum ego , non vapulatum , dudum conductus sum . Terent. Postquam audiêrat non datum iri vxorem filio . Poëticè dicunt : Eo visere . Vado videre .

Ponitur & absolutè cum verbo est : vt , Nota. Terentius . Actum est , ilicet , perijsti . Ouidius . Itum est in viscera terrae . Cessatum est satis .

Posterius supinum passiuè significat , V. & sequitur nomina adiectiua : vt , Sum extra noxam , sed non est facile purgatu . Quod factu foedum est , idem est & dictu turpe . Qui pecuniâ non mouetur , hunc dignum spectatu arbitramur .

In istis verò , Surgit cubitu . Redit venatu : Cubitu & Venatu , nomina potius censenda videntur , quàm supina .

DE TEMPORE ET LOCO . Tempus .

QVae significant partem temporis , Pars temporis . in ablatiuo fre● quentiùs vsurpantur : in accusatiuo rarò : vt , N● momortalium omnibus horissapit . Nocte latent mendae . 〈◊〉 tempus creatus est consul .

Quanquam hic eclipsis videtur esse praepositionis p●vel sub .

Quae autem durationem temporis & continuati● nem denotant , Duratio ●●mporis . in accusatiuo ; interdum & in ablat● efferuntur : vt Virgilius . Hiciam ter centum totos regnabitur annos . Idem . Noctes atque dies patet atriianua Ditis . Idem . Hîc tamen hac mecum poteris requiescere nocte . Suet. Imperauit triennio , & decem me●sibus , octoque diebus .

Dicimus etiam , In paucis diebus . De die . De nocte . Promitto indiem . Commodo in mensem . Annos ad quinquaginta natus . Per tres annos studui .

Puer id aetatis . Non plus triduum , aut triduo . Tertio , vel ad tertium calendas , vel calendarum .

SPATIVM LOCI .

Spatium loci in accusatiuo effertur , Spatium loci . interdum & in ablatiuo : vt Virgilius . Dic , quibus in terris . ( & eris mihi magnus Apollo ) Treis pateat coeli spatium non amplius vlnas .

Iam mille passus processeram , abest bidui : subintelligitur spatium vel spatio , itinere vel iter .

Abest ab vrbe quingentis millibus passuum .

APPELLATIVA LOCORVM , & Propria nomina Regionum .

Nomina appellatiua , Appellati●a & Regionum nomina . & nomina maiorum locorum ●dduntur ferè cum praepositione verbis significantibus motum , aut actionem in loco , ad locum , à loco , aut per ●ocum : vt , In foro versatur . Meruit sub rege in Galliâ . Virgil. Ad templum non aequae Palladis ibant Iliader . ●alust . Legantur in Hispaniam maiores natu nobiles . 〈◊〉 Sic lià discedens , Rhodum veni . Per mare ibis ad Indos .

PROPRIA NOM . VRBIVM , ET OPPIDOR .

Omne verbum admittit g●nitivum proprij nominis ●●i , in quo fit actio , Vrbium & Oppidorum nomina propria . In loco . in quo fit actio , modò primae vel secundae declinaonis , & singularis numerisit . ●uen . Quid Romae faciam ? mentiriuescio . ●erent . Samia mihi mater suit , ea habit abat Rhodi . Humi , Dom● , &c. Higenitiui , humi , domi , militiae , belli , propriorum sequuntur formam : vt Ter. Domibellique simul viximus . Cicero . Parui suntforis arma , nisi est consilium domi .

Domi , on● . non alios secum patitur genitiuos , quàm Meae , tuae , suae , nostrae , vestrae , alienae : vt , Vescor domi mea , non alienae .

Verùm si proprium loci nomen pluralis duntaxàt numeri , aut tertiae declinationis fuerit , in datiuo , aut ablatiuo ponitur : vt , Colchus an Assyrius , Thebis nutritus an Argis ? Suet. Lentulum Getulicus Tyburi genitum seribit . Liuius . Neglectum Anxuri praesidium . Cicero . Cum vnâ sola legione fuit Carthagini . Horat. Romae Tybur amo ventosus , Tybure Romam . Cicero . Quum tu Narbone mensas hospitum convome●●● Idem . Commendo tibi domum eius , quae est Sycione .

Sic vtimur ruri vel rure , in ablatiuo : vt , Ruri ferès● continet . Persius . — rure paterno Est tibi far modicum .

AD LOCVM .

Verbis significantibus motum ad locum , A● locum . apponitur proprium loci in accusatiuo : vt , Concessi Cantabrigiam , ad capiendum ingenij cultum . Eo Londinum ad merces emendas .

Ad hunc modum vtimur Rus & domus : vt , Ego ru● ib● , Virgil. Ite domum saturae venit Hesperus , ite capellae .

A LOCO PER LOCVM .

Verbis significantibus motum à loco , 〈◊〉 . aut per locum adijcitur proprium loci in ablatiuo : vt , Nisi ante Rom● profectus esses , nunc cam relinqueres . Eboraco ( siue per Ebor●●cum ) sum facturus iter .

Ad eundem modum vsurpantur Domus & Rus : vt , Nuper exijt dome . Ter. Time● ne pater rure rediêrit .

Impersonalium Constructio .

GENITIVVS .

HAEc tria impersonalia , interest , refert , & est , qbuslibet genitivis annectuntur , praeter hos ●blatuos foemininos , meâ , tuâ , suâ , nostrâ , vestrâ , & cuiâ : vt , Interest magistratûs tueribonos , animadvertere in malos . Refert multùm Christianae Reipublicae , Episcopos doct●s & pios esse . Prudentis est multa dissimulare . Tuâ refert teipsum nosse . Cicero . Ea caedes crimini potissimùm datur ei , cuiâ interfuit , 〈◊〉 , cuiâ nihil interfuit .

Adijciuntur & illi genitiui , Tanti , quanti , magni , Alli genitiui . parui , quanticunque , tantidem : vt , Magni resert quibuscum viveris . Tantirefert honesta agere . Vestrâ parui interest . Et , Interest ad laudem meam .

DATIVVS .

In dativum feruntur haec impersonalia : Accidit , certum est , conting it , constat , confert , competit , conducit ▪ conuenit , placet , displicet , dolet , expedit , euenit , liquet , libet , licet , nocet , obest , prodest , praestat , pater , stat , restat , benefit , malefit , satisfit , superest , sufficit , vacat prootium est : vt , Conuenit mihi tecum . Salust . Emori per vir●utem mihi praestat , quàm per dedecus viuere . Ouid. Non vacat exiguis rebus adesse Ioui . Terent. Dolet dictum imprudenti adolescenti & libero . Anouercâ male fit priuignis . A Deo nobis benefit . Virg. Stat mihi casus reno●●re omnes . id est . statutum est .

ACCVSATIVVS .

Haec impersonalia accusandi casum exigunt : Iuvat , lecet cum compositis , delectat , oportet : vt , Me iuvat ire per altum . Vx●rem aedes curare decet . Dedecet viros muliebriter rixari . Cato . Patrem-familiâs vendacem , non e●acem esse oportet .

His verò , Attinet , pertinet , spectat , Accusat . cum praepositione . propriè additur ●raepositio Ad : vt , Méne vis dicere quod ad te attinet ? ●pectat adomnes benè viuere . Quintilianus . Pertinet in vtramque partem . Accusativus cum Genit●uo .

His impersonalibus subijcitur accusatiuus cum geni●uo : Poenitet , taedet , miseret , misercscit , pudet , piget : vt Cicero . Si ad centesimum vixisset annum , senectutis eum suae non poeniteret . Taedet animam meam vitae mea . Aliorum te miseret . Tui nec miseret , nec pudet . Fratris me quidem piget , pudetque .

Nonnulla impersonalia remigrant a●●●ando in personalia : Impersonalia ●●●nt persona●● . vt Virgilius . Non omnes arbusta iuvant , humilesque myricae . Ouid. Namque decent animos mollia regna tuos . Sencoa . Agricolam arbor ad frugem producta delectat . Nemo miserorum commiserescit . Te non pudet istud ? Non te haec pudent ?

Coepit , Coepit , &c. incipit , desinit , debet , solet , & potest , impersonalibus iuncta , impersonalium formam induunt : vt Quint. Vbi primum coeperat non conuenire , quaestio oriebatur . Idem . Taedere solet auaros impendij . Desinit illum studij taedere . Sacerdotem inscitiae pudere debet . Quint. Perueniri adsummum , nisiex principijs , non potest .

Verbum impersonale passiuae vocis , Impersonalia Palsma . similem cum personalibus passiuis casum obtinet : vt , Caesar . Ab hostibus constanter pugnatur .

Qui quidem casus interdum non exprimitur : vt Virgilius . — strato discumbitur ostro .

Verbum impersonale passiuae vocis , pro singulis personis vtriusque numeri indifferenter accipi potest : vt , Statur , id est , Sto , stas , stat. stamus , statis , stant : videlicet ex vi adiuncti obliqui : vt Statur à me , id est , sto : Statur ab illis , id est , stant .

PARTICIPII Constructio .

PArticipia regunt casus verborum à quibus deriuantur : Participiorū●onstructio . vt Virgilius , — duplices tendens ad sydera palmas , Talia voce resert . Idem . Vbera lacte domum referent distenta capellae . Diligendus ab omnibus .

Quamvis in his vsitatior est dativus : vt Terentius . Restat Chremes , qui mihi exorandus est .

GENITIVVS .

Participiorum voces , cùm fiunt nomina , Genit●●●s . genitivum ●stulant : vt Salust . Alieni appetent . Sui profusus . Cupitissimus tui . Inexpertus belli . Indoctus pilae .

ACCVSATIVVS .

Exosus , perosus , pertaesus , actiuè significant , Accusatiuus . & in ac●satiuum feruntur : vt , Immundam segnitiem perosae . ●ronomus perosus ad vnum mulieres . ●etonius . Pertaesus ignauiam suam .

Exosus , & perosus , etiam cum dandi casu leguntur , delicet passiuè significantia : vt , Germani Romanis pesi sunt . Exosus Deo & sanctis .

ABLATIW● .

Natus , prognatus , satus , cretus , creatus , ortus , Ablatiuus . edi●s , in ablativum feruntur : vt Terent. Bona bonis pro●ta parentibus . Virg. — sate sanguine diuûm . ●em . — quo sanguine cretus ? Ouidius . Venus erta mamare praestat cunti . Terrâ editus .

Aduerbij Constructio .

NOMINATIVVS .

●N & ecce , demonstrandi Aduerbia , Aduerbi●rum constructio . nominatiuo ●frequentiùs iun guntur , accusatiuo rariùs : vt , ●gil . En Priamus , sunt hîc etiam sua praemia laudi . ●cero . Ecce tibi status noster . Virg. — en quatuor ara● : ●ce duo tibi Daphni , duoque altaria Phoebo .

En & Ecce exprobrantis , soli accusatiuo nectuntur : En animum & mentem . Iuvenal . En habitum . ●entius . Ecce autem alterum .

GENITIVVS .

Quaedam aduerbia loci , temporis , & quantitatis , ●nitivum post se recipiunt .

Loci : Loci . vt Vbi , vbinam , nusquàm , eò , longè , quò , vbiuis , huccine : vt , Vbi gentium ? Quò terrarum abijt ? Nusquam loci inuenitur . Eò impudentiae ventum est .

Temporis : Temporis . vt Nunc , ●●●c , tum , interea , pridiè , postridiè : vt , Nihil tunc temporis ampliùs quàm flere poteram . Pridiè cius diêi pugnam iniêrunt . Pridiè calendarum , se● calendas .

Quantitatis : Quantitatis . vt Parùm , satis , abundè , &c. vt , Satueloquentiae , sapientiae parùm . Abundè sabularum audiuimus .

Instar , Instar . aequiparationem , mensuram , aut similitud● nem significat : vt Virgil. Instar montis equum diuinâ Palladis arto . Aedificant . Mittitur Philippus solus , in quo instar omnium auxiliorum erat .

Ouidius . Sedscelus hoc meriti pondus & instar habot .

Hîc apponitur interdum praepositio Ad : vt , Vallit ad instar castrorum cla●ditur .

Populus Ro. è paruâ origine , adtantae magnitudinis instar ●micuit . Terent. Ah , minimè gentium , non faciam .

Hic genitivus gentium , Genitivus festiuitatis . festiuitatis causâ additur .

DATIVVS .

Quaedam dativum admittunt nominum vnde deduct● sunt : vt , Venit obviam illi . Nam obuius illi dicitur .

Canit similiter huic . Et , Sibi inutiliter viuit . Propinquiùs tibi sedet quàm mihi .

Sunt & hidatiul aducrbiale , Tempori , luci , vesperi● vt , Tempori venit , quod omnium rerum est primum .

Lucioccidit bominem . Vidi ad vos afferri vesperi .

ACCVSATIVVS .

Sunt quae accusandi casum admittunt praeposition● vnde sunt profecta : vt , Castra propius vrbem mouentur . Salust . Proximè Hispaniam sunt Ma●●i .

Cedò , ●●do : flagitantis exhiberi , accusativum regit : ● Terent. Cedò quem vis arbitrum .

ABLATIVVS .

Aduerbia diuersitatis , Aliter , socùs ; & illa duo , Antè , Adverbia diversitatis . pòst , cum ablatiuo non rarò inueniuntur : Multo aliter 〈◊〉 ●o secùs . Multo antè . Longè secùs . Virgilius . 〈◊〉 pòst tempore venit . Paulò pòst .

Nisi & ipsa aduerbia potuìs censenda sunt .

Aduerbia comparatiui & superlatiui gradus , Comparat . & Superlat . admittunt casus comparatiuis & superlatiuis assuetos subseruire , sicut antè praeceptum est : vt , Accessit propiùs illo . Optimè omnium dixit . Cicero . Iegimus Propiùs ad deos , & propiùs à terris .

Plus nominatiuo , genitiuo , accusatiuo , & ablatiuo Plus . iunctum reperitur : vt Liuius . Paulò plus trecenta vehicula sunt amissa .

Idem . Hominum eo die caesa plùs duo millia . Idem . Plùs quàm quinquaginta hominum ceciderunt . Abiêrat acies paulò plus quingentos passus . Terent. Dies triginta , aut plus eo , in naue fui .

Quibus Verborum modis , quae congruant Aduerbia .

Vbi , postquam , & cûm , temporis aduerbia , Vbi , post●uam , & Cum interdum indicatiuis , interdum verò subiunctiuis verbis apponuntur : vt Virgilius . Haec vbi dicta dedit .

Terentius . Vbinos lauerimus , si voles , lauato . Virgil. Cùm faciam vitulv pro frugibus , ipse venito . Idem . Cùm caneremreges & praelia , Cynthius aurem Vellit . Hîc prius aduerbium , posterius coniunctio esse videtur .

Donec pro Quamdiu , indicatiuo gaudet : Donec . vt Ouidius . Donec eram sospes . Ouid. Don●● eris foelix multos numerabis amicos .

Pro quousque , nuncindicativum , nunc subiunctiuum exigit : vt Virgilius .

Cogere donec oues stabulis , numerumque referre Iussit . Colum. Donce ea aqua , quam adieceris , decocta sit .

Dum , Dum. de re praesenti , non perfectâ , aut pro quamdiu , fatendi modum poscit : vt Terent. Dum apparatur virgo in conclaui . Idem . Ego te meum dici tantisper volo , du●…od te dignum est , facis .

Dum pro dummodo , aliâs potentiali , aliâs subiunctiuo nectitur : vt , Dum prosim tibi . Dum ne ab hoc me falli comperiam .

Dum pro donec , subiunctiuo tantùm : vt Virgilius . Tertia dum Latio regnantem viderit aestas .

Quoad pro quamdiu , Quoad . vel indicativis , vel subiunctiuis : pro donec subiunctiuis solis adhibetur : vt , Quoad expectes contubernalem ? Cicero . Quoad possem & liceret , ab eius latere nunquam discederem . Omnia integra seruabo , quoad exercitus huc mittatur .

Simulac , Simulac . simulatque indicatiuo & subiunctiuo adhaerent : vt , Simulac belli patiens erat .

Virgilius . — simulátque adoleuerit aetas .

Quemadmodum , Quemadmoum , &c. vt , vtcunque , sicut , vtrunque modum admittunt : vt Eras . Vt salutabis , ita & resalutaberis . Horatius . Vt sementem feceris , ita & metes .

Vt pro postquam , indicatiuo iungitur : vt , Vt ventum est in vrbem .

Quasi , Quasi , &c. ceu , tanquam , perinde-acsi , haud-secus-acsi , quum proprium habent verbum , subiunctiuo apponuntur : vt , Tanquam feceris ipse aliquid .

Teren●●us . Quasi non nôrimus nos inter nos .

Aliâs copulant consimiles casus : vt , Noui hominem tanquam te . Arridet mihi quasi amico .

Ne , Ne , prohibendi , vel imperatiuis , vel subiunctiuis praeponitur : vt Virgil. — ne saeui magnasacerdos .

Terentius . Hic nebulo magnus est , ne metuas .

Ne pro Non , caeteris modis inscruit .

Aduerbia , Aduerbia 〈◊〉 positio●●●n formam ●●●uunt . accedente casu , transeunt in praepositiones : vt Iuyen . Cantabit vacuus coram latrone viator .

DE CONIVNCTIONVM constructione .

COniunctiones copulatiuae & disiunctiuae , Coniunctionum constructio . cum his quatuor , quàm , nisi , praeterquàm , an , similes omni● casus nectunt : vt , Socrates docuit Xenophontem & Pla●em . Vtinam calidus esses , aut frigidus . Albus an ater uno sit , nescio . Est minor natu quàm tu . Nemini placet si ( vel praeterquam ) sibi .

Excepto si casualis dictionis ratio aliqua priuatar●●●●gnet , vel aliud poscat : vt , ●i librum centussi & pluris . Vixi Romae & Venetijs . ●or . in Meti descendant iudicis aures , Et patris & nostras .

Coniunctiones copulatiuae & disiunctiuae , aliquoties miles modos & tempora conglutinant : vt , ●cto stat corpore , despicitque tèrras .

Aliquoties a●tem similes modos , sed diuersa tempora : ● Ter. Nisi me lactâsses amantem , & vanâ spe produceres . ●bigratias egi , & te aliquando collaudare possum .

Etsi , tametsi , etiamsi , quanquam ; Etsi . in principio orati●is indicatiuos modos , in medio subiunctiuos saepiùs ●stulant .

Quamvis & licèt , subiunctiuos frequentiùs : vt , Etsi ni●● noui afferebatur . Quanquam animus meminisse horret . ●●rgil . Quamvis Elysios miretur Graecia campos .

●uid . Ipse licèt venias musis comitatus Homere , Nil tamen attuleris , ibis Homerc soras .

Ni , nisi , si , siquidem , quòd , quia , quàm , postquam , Ni , nisi , &c. ●steaquam , vbi pro postquam , nunquam , priusquam , indicatiuis & subiunctiuis adhaerent : vt , Quòd rediê● incolumis , gaudeo . Castigo te , non quòd odio habeam , sed ●òd amem . Aliud honestum iudicas , quàm Pbilosophi statu●t . Plin. Grauiùs accusas , quàm patiturtua consuetuào . Si , vtrique modo iungitur . At , Si , pro quamvis , Si. subiun●uo tantùm : vt Terent. Redeam ? non si me obsecret .

Si quis , tantùm indicatiuo : vt , Si quis adest .

Quando , Quando , &c. quandoquidem , quoniam , indicatiuo iunguntur : vt Virg. Dicite ( quandoquidem in molliconsedimus herbâ . ) Quoniam mihi non credis , ipse facito periculum .

Quippè , Quippe . cùm proprium habet verbum , gaudet indicatiuo : vt , Danda est huic venia , quippeaegr●tat . Si addideris Qui , vtrunque admittit modum : vt , Non est huic danda venia , quippè qui iam bis peierauit , siue pei●raucrit .

Qui , Qui. cùm habet vim causalem , subiunctiuum postu●●● : vt , Stultus es , qui huiccredas .

Cùm pro quamuis , Cum. pro quandoquidem , vel quoniam , subiunctiuis semper adhaeret : vt Ciccro . Nos cùm praecipi nihilposse dicamus , tamen alij● de rebus disserere solemus . Virg. Cùm sis officijs , Gradiue , virilibus aptus .

Cùm & tùm , Cum & tum . item tum geminatum , similes mod●● copulant . Est autem in Cùm , quiddam minus , atqu● ideò in priore clausulae parte statuitur : in Tùm , quiddam maius , ac proinde in posteriore clausulae parte collocatur : vt , Amplectitur cùm eruditos omnes , tùm in primis Marcellum Odit tum literas , tum virtutem .

Ne , Ne , an , num. an , num , interrogandi particulae , indicativu● amant : vt Virgil. — superátne & vescitur aurâ Aethered

At cum accipiuntur dubitatiuè aut indefinitè , subiunctivum postulant : vt , Vise num rediêrit .

Nihil refert fecerísne , an persuaseris .

Vt , Vt. eausalis seu perfectiua coniunctio , & vt pro n● non , post verba timoris , nunc potentiali , nunc subiu● ctiuo iungitur : vt Terentius .

Filium perduxêre illucsecum , vt vnà esset , meum . Idem . Te oro Daue , vt redeat iam in viam . Idem . Metuo vt substet hospes , id ost , ne non substet .

Vt concedentis , seu positum pro quanquam , & pro vtpote , subiunctivo seruit : vt , Vt omnia contingant quae volo , louari non possum . Non est tibi fidendum , vt qui toties sefelleris . Vt qui solus ●relictus fueris .

Vt pro Postquam , pro Quemadmodum , velsicut , & interrogatiuum , indicatiuis nectitur : vt Cicer. Vt ab vrbe discessi , nullum intermisi diem quin ●●riberem . Terent. Tu tamen has nuptias perge facere , vt facis . Idem . Credo vt est dementia . Virgil. Vt valet ? Vt meminit nostrî ?

Quanquam de hoc in Aduerbij quoque constructio●e , paulò suprà est dictum .

PRAEPOSTTIONVM constructio .

PRaepositio subaudita , Praepositio subaudita . interdum facit vt addatur ablativus vt , Habeo te loco parentis , id est , in loco .

Apparuit illi humanâ specie , .i. sub humanâ specie . Discessit magistratu , .i. à magistratu .

Praepositio in compositione , Praepositio in compositione cundem no●nunquam ●asum regit , quem & extra compositionem regebat : vt Virg. Nec posse Italiâ Teucrorum auertere regem . Praetereo te insalutatum . Idem . — emoti procumbunt cardinepostes . Idem . Detrudunt naues scopulo .

Verba composita cum à , ab , ad , con , de , è , ex , in , Verba composita cum A , ab , &c. non●unquam repetunt easdem praepositiones cum suo ca●● extra compositionem , idque eleganter : vt , Abstinucunt à viris . Terent. Amicos aduocabo ad hanc rem . Cum gibus conferemus . Cicero . Detrahere de tuâ famâ nunuam cogitaui . Cùm ex insidijs cuaseris .

●erent . Postquam excessit ex ephebis . 〈◊〉 Rempublicam cogitatione curâque incumbe .

In , pro erga , contra , & ad , accusativum habet : vt , In , cum asousatir . ●irgil . Accipit in Teucros animum mentemque benignam . ●●em . Quid meus Aen●as in te committere tantum ? Quid Troëspotuere ? Idem . Quò te Meripedes ? Aut quò via ducit in vrbem ?

Item cum accusatiuo iungitur , quotie : diuisio , mutatio , aut incrementum rei cum tempore significatur● vt Virgil. Estque locus , parteis vbi se via findit in ambas .

Ouid. Versa est in cineres s●spite Tro●a viro . — amor mihi crescit in horas .

In cum significatur actus in loco , In , cum ablatiuo . ablativum postulat vt Ouid. Scilicet vt sulvum spectatur in ignibus aurum .

Sub pro ad , per & ante , accusatiuo innititur : vt , Sub vmbram properemus . Liuius . Legati ferè sub id tempus adres repotendas missi : id est , per id tempus .

Virg. — sub noctem cura recursa● : id est , Paulò ante n●ctem , Cum ablativo vel instante nocte . Aliàs ablativum admittit : vt Quicquid sub terrâ est , in apricum proferet aetas . Virgil. — sub nocte silenti : id est , in nocte silenti .

Super pro vltra , Super , cum accusatiuo . accusatiuo iungitur : vt Virg. — super Garamantas & Indos Proferet imperium

Super pro de & in , Cum ablativ . ablatiuo : vt Tacitus . Mullus sup●●ed re , variúsque rumor .

Virg. Fronde super viridi .

Subter , Subter . vno significatu vtrique casui apud autore iungitur : vt Liuius . Pugnatum est . super subterque terras .

Virg. — omnes Ferre libe● subter densâ testudine casus

Tenus , Tenus . gaudet ablatiuo & singulari & plurali : vt Pube tenus . Pectoribus tenus . At Genitiuo tantùm p●●rali : vt , Crurum tenus .

Praepositiones , Praepositiones migrant in aducrbia . cùm casum amittunt , migrant in aduerbia : vt Virg. — longo pòst tempore venit . Idem . Ponsubit coniux , ferimur per opaca locorum . Idem . — corà● quem quaeritis adsum , Troius Aencas .

INTERIECTIONVM constructio .

INteriectiones non rarò absolutè & sine casu ponu●tur : vt Virgilius .

Spem gregis ( ah ! ) silice in nudâ connixareliquit . Terentius . Quamalùm dementia ?

O exelamantis , nominatiuo , accusatiuo , O. & vocatiuo ●ungitur : vt , O festus dies hominis !

Virg. O fortunatos nimiùm bona si sua norint , Agricolas ! Idem . O formose puer , nimiùm ne crede colori !

Heu & prô , nunc nominatiuo , Heu , pro. nunc accusatiuo ad●●rent : vt , Heu pietas . Virgilius . Heu prisca fides .

Idem . Heu stirpem inuisam . Terent. Prô Iupiter tu homo adiges me ad insaniam . Idem . Prô Deûm atque hominum fidem . Prô sancte Iupiter , ●pud Plaut.

Hei & vae , datiuo apponuntur : Hei & vae . vt Duid . Hei mihi quod nullis amor est medicabilis herbis . Terent. Vae misero mihi , quantâ despe decidi ?

DE FIGVRIS .

FIgura , est nouata arte aliqua dicendi sorma . Figura quid sit .

Cuius duo tantùm genera , Dictionis scilicet , & Constructionis , hoc loco trademus .

FIGVRAE DICTIONIS . Figurae dictionis sunt sex : Próthesis , Syncope , Figurae dictionis sunt sex : Aphaeresis , Paragoge , Figurae dictionis sunt sex : Epénthesis , Apócope .

Próthesis , Prothesis . est appositio literae vel syllabae ad princi●um dictionis : vt , Gnatus , pro natus . Tetuli pro tuli .

Aphaeresis , Aphaeresis . est ablatio literae vel syllabae à principio ●ictionis : vt , Ruit , pro eruit . Temnere pro contemnere .

Epénthesis , Epenthesis . est interpositio literae vel syllabae in me●odictionis : vt Relliquias , relligio , addita l. Indupera●em , pro Imperatorem .

Syncope , Syncope . est ablatio literae vel syllabae è medio ditionis : vt , Abijt , petijt , dixti , repôstum , &c.

Paragoge , Paragoge . est appositio literae vel syllabae ad finem ●ctionis : vt , Dicier pro dici .

Apócope , Apocope . est ablatio literae vel syllabae à fine dictio●● : vt , Peculi pro peculij . Dixtin ' pro dixtine . Ingoni pro genij .

FIGVRAE CONSTRVCTIONIS .

Figurae constructionis sunt octo : Appositio , Euocatio , Syllepsis , Prolepsis , Zeugma , Synthesis , Amiptôsis , Synecdoche .

APPOSITIO .

APpositio , Appositio quid sit . est duorum substantiuorum ciusdem casus , quorum altero doclaratur alterum , continuata siue immediata coniunctio : vt , Flumen Rhenus . Potest autem Appositio plurrum substantiuorum esse : vt , Marcus Tullius Cicero .

Interdum apud authores in diuersis casibus ponuntur substantiua , perinde quasi ad diuersa pertinerent vt Vrbs Patauij , apud Virgilium . Vrbs Antiochiae , apu● Ciceronent .

In appositione , substantiua non semper eiusdem generis aut numeri inueniuntur . Nam quoties alterum substantiuo rum caret numero singulari : aut est nome● collectivum , diuersorum numerorum esse possunt : v● Vrbs Athenae .

Ouid. In me turba ruunt luxuriosa proci . Virgil. Ignavum fucos pecus à praesepibus arcent .

Triplici nomine fit Appositio .

Restringendae generalitatis gratiâ : Appositio triplex . vt , Vrbs Rom Animal equus .

Tollendę aequiuocationis causâ : vt , Taurus mons As● Lupus piscis .

Et ad proprietatem attribuendam : vt , Erasmus 〈◊〉 exactissimo iudicio . Nerëus adolescens insigni formâ .

Timotheus homo incredibili fortunâ .

EVOCATIO .

CVm prima vel secunda persona , Euocatio . immediatè adcuocat tertiam , ambae fiunt primae vel secunpersonae : vt , Egopauper laboro . Tu diues ludis .

Est ergô Euocatio , immediata tertiae personae ad primam vel secundam reductio .

Obseruandum verò est , verbum semper conueni●e cum person â cuocante : vt , Ego pauper laboro . Tu diues ludis .

Nam in euocatione quatuor sunt notanda : Persona tuocans , quae semper est prima vel secunda : Euocata , quae semper est tertia : Verbum , quod semper est primae velsecundae personae , & absentia coniunctionis .

In euocatione persona vocans & euocata , Euocatio varia . aliquando sunt diuersorum numerorum , vtpote vel cum persona cuocata caret numero singulari : vt , Ego tuae deliciae istuc veniam . Aut cùm est nomen collectivum : vt , Magnapars studiosorum amoenitates quaerimus ; hic subauditur nos . Aut denique cùm est nomen distributivum : vt , In magnis laesi rebus vterque sumus , subintelligitur nos .

Duplex autem est Euocatio : Explicita , vbi tam persona euocans quàm euocata exprimitur : & Implicita , vbi persona euocans subintelligitur : vt , Sum pius Aeneas , subintelligitur Ego .

Populus superamur ab vno ; subauditur nos .

SYLLEPSIS .

SYllepsis , seu conceptio , Syllepsis . est comprchensio indignioris sub digniore , à 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , con ; & 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , sumo .

Duplex autem est conceptio : Personarum scilicet , quoties persona concipitur cum personâ : & Generum , quoties genus indignius cum genere digniore conci●itur . Cuius declarandae rei gratiâ , haec quae sequuntur obseruabis .

Copulatum per coniunctionem Et , nec , neque , & cum pro Et acceptum , est pluralis numeri : ac proinde verbum , aut adiectivum , aut relativum , exigit plura●e . Quod quidem verbum , aut adiectivum , aut relati●um , genere & personâ cum digniore supposito ac substantiuo quodrabit : vt , Quid tu & soror facitis ?

Ego & mater miseri perimus . Tu & vxor qui adfuistis , tef●es estote .

Conceptio Personarum .

Dignior enim est persona prima quàm secunda aut tertia , Dignior persona . & dignior secunda quàm tertia : vt , Ego & pater sumus in tuto . Tu atque frater estis in periculo . Neque ego , neque tu sapimus .

Virgil. — diuellimur inde Iphitus & Pelias mecum . Idem . — Rhemus cum fratre Quirino Iura dabant .

Cum , Cum. tamen singulare verbum magis amat : vt , Tu quid ego & populus mecum desideret , audi .

Conceptio Generum .

Dignius etiam est masculinum genus quàm foemininum aut neutrum , Dignius getrus . & dignius foemininum quàm neutrum : vt , Rex & regina beati . Chalybs & aurum sunt in fornace probati . Hinc per vim leges & plebiscita coacta .

At cùm substantiua res inanimatas significant , Exceptio . adiectivum aut relativum vsitatiùs in neutro genereponitur : vt Virgiliu● . — cùm Daphnidis arcum Fregisti & calamos , quae tu peruers● Menalca , Et cum vidisti puero donata dolebas . Salust . Ira & aegritudo permista sunt . Idem . Huic bella ciuilia , caedes , & discordia ciuilis , grata fuerunt .

Virga tua , & baculus tuus , ipsa me consolata sunt .

Porrò conceptio aliàs directa est , Conoeptio duplex . nempe cùm concipiens .i. dignius ; & conceptum , id est , indignius , copulantur per Et , vel atque , vel que : aliàs indirecta , cum copulantur per Cum : vt , Ego cum fratre sumu● candidi : vbi vtraque conceptio est indirecta .

Est etiam quaedam Conceptio generum implicita , Syllepsis implicita . nempe quando nec genus concipiens , nec genus conceptum explicantur , sed de mare atque foemina perinde loquimur , ac de solo mare : vt si dicam : Vterque est formosus : loquens de sponso & sponsâ .

Sic Ouidius . Impliciti laqucis nudus vterque lacet : loquens de Marte & Venere , reti implicitis à Vulcano .

PROLEPSIS .

PRolepsis s●u praesumptio , Prolepsis . est pronuntiatio quaedam rerum summaria . Fit autem quum congregatio , siue totum , cum verbo , vel adiectiuo aptè cohaeret : de●●de partes totius ad idem verbum , vel adiectivum reducuntur , cum quo tam on ferè non concordant : vt , Duae aquilae volauerunt : haec ab oriente , illa ab occidente . Hîc congregatio , seu totum , Duae aquilae , cum verbo volauerunt , per omnia concordat : cum quo partes , haec & illa ad idem verbum relatae , in numero non concordant .

Congregatio siue totum , est dictio pluralis numeri , vt Duae aquilae : aut plurali aequiualens : vt , Corydon & Thyrsis .

Nam copulatum aequiualet plurali : vt Virgilius . Nota. Compulerantque greges Corydon & Thyrsis in vnum , Thyrsis oues , Corydon distentas lacte capellas .

Aut congregatio ost nomen collectiuum : vt , Populus viuit , alij in penuriâ , alij in delicijs .

Sulpitius & Aldus quinque Quinque Prolepsi necessaria . dicunt in Prolepsi esse necessaria . Congregationé , vt in priore exemplo , duae aquilae : Verbum , vt volauerunt , Partes , vt haec & illa : Partium determinationem , vt ab oriente & occidente : & Ordinem , videlic et quòd totum praec●dat , partes sequantur .

Duplex autem est Prolepsis . Explicita , Prolepsis duplex . vbi omnia exprimuntur , quae in Prolepsi esse oportet : vt Equi con●urrunt : hic à dextrâ , ille à sinistrâ Hippodromi : & Implicita , in quâ aliquid tacetur : vt Ouidius , Alter in alterius iactantes lumina vultus , Quaerebant taciti noster vbi osset amor .

●eest altera partium cum determinatione , videlicet , ●t alter in alterius . Et , Altor alterius on●ra portate . Vbi ●eest vos : & altera pars cum determinatione , videli●et , Et alter alterius .

●erent . Curemus aequam vterque partem : hîc totum , nos , subintelligitur , & partes , alter & alter , includuntur in distributiuo vterque .

Diomedes Prolepsim dicit esse , quoties id quod posterius gestum est , antè describimus : vt Virgilius . — Lauinaque venit littora . Lavinium enim nondum erat , quum Aeneas venit in Italiam . Dicitur verò Prolepsis , à ●pò , quod est ante , & 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , sumo .

ZEVGMA .

ZEugma , Zeugma . est vnius verbi vel adiectiui , viciniori respondentis , ad diuersasupposita reductio : ad vnum quidom expres●è , ad alterum verò persupplementum : vt Cicero . Nihilte nocturnum praesidium palatij , nihil vr●is vigiliae , nihil timor populi , nihil concursus bonorum omnium ; nihil hic munitissimus habendi Senatûs locus , nihil horum ora vul●úsque mouerunt . Hîc mouerunt , expressè reducitur ad ora vultúsque , at ad caetera per supplementum . Subintelligendum est enim praesidium mouit , vigiliae mouerunt , timor populi mouit , bonorum concursus mouit , habendi Sonatûs locus mouit . Attamen quando est compatatio vel similitudo , verbum vel adiectivum convenit cum remotiore : vt , Ego melius quàm tu s●ribo . Ego siout soenum arüi . Hoc ille ita prudenter , atque ego , fecisset .

Item per , nisi : vt Ter. Talem filium nulla , nisi tu , pareret .

Lieèt Poëtae interdum aliter loqui soleant : vt Ouid. Quid nisi secretae laeserunt Phyllida syluae ? De quibus in concordantiâ Verbi & Nominatiui suprà est dictum : vt Cicero . Quare vt arbitror , priùs h●● te nos , quàm istâc tu nos videbis .

Tribus modis fit Zeugma . ●eugma triplex . In personâ : vt , Ego & 〈◊〉 studes .

In genere : vt , Maritus & vxor est irata . In numero : vt , — hic illius arma , Hîc currus fuit .

Ponitur aliquando verbum vel adiectivum in principio , & tum vocatur Protozeugma : Dormio ego & 〈◊〉 Quandoque in medio , vocatúrq , Mesozeugma : vt , Ego dormio & tu . Quandóque in fine , & vocatur Hypozeugma : vt , Ego & tu dormis .

Requiruntur autem in Zeugmate quatuor . Duo substantiua : vt Rex & Regina . Coniunctio , quae vel copulatiua vel disiunctiua , vel etiam expletiua esse potest : vt Et , vel , &c. Verbum vel adiectivum : vt Irata est : & quod verbum vel adiectivum viciniori supposito respondeat . Fit etiam quoddam Zeugmatis genus per Adverbia : vt , Cuhas vbiego . Coenas quando nos .

Quando verbum ad duo supposita reducitur , & cum vtroque convenit , est Zeugma , vt dicunt , Locurionis , non Construction is : vt Ioannes fuit piscator & Petrus .

Dicitur autem Zeugma , quasi copulatum , à Graeco verbo 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 . vel 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , quod est copulo .

SYNTHESIS .

SYnthesis , est oratio congrua sensu , non voce : vt , Synthesis . Virgilius . Pars in frusta secant . Gens armati .

Fit autem Synthesis , nunc in genere tantùm , idque aut sexus discernendi causâ : vt , Anser foeta . Elephantu● grauida : aut supplementi gratiâ , vt Praeneste sub ipsâ , subauditur vrbe . Centauroin magnâ , subintelligitur naui .

Nunc in numero tantùm : vt , Turba ruunt . Aperite aliquis ostium .

Nunc verò in genere & numero simul : vt , Par● mersi tenuêre ratem .

Virg. Haec manus ob patriam pug●ando vulnera passi .

Dicitur autem Synthesis , à 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , quod est con , & 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , positio , quia est compositio , id est , constructio , facta gratiâ significationis .

ANTIPTOSIS .

ANtiptôsis , ab 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , quod est pro , & 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , casus , Antipto●● . est positio casus pro casu , idque interdum non in●enustè : vt , Virg. Vrbem quam statuo vestra est . Ter. Populo vt placerent quas fecisset fabulas . Sermonem quem audistis , non est meus . Eius non venit in mentem , pro id .

Quanquam hîc venit , impersonaliter potiùs vsurpari ex●stimandum est . Aristotelis libri sunt omne genus eingantiâ refcrti : pro omnis generis . Sic id genus , quod genus , &c. Id ne estis authores mihi ? pro ●ius . Interdum autem fit durior Antiptôsis : vt , Salue primus omnium parens pa●●iae appellate , pro prime . Habet duos gladios , quibus altero t● occisurum minatur , altero villicum : pro quorum altero .

SYNECDOCHE .

SYnecdoche , SYnecdoche . est cùm id quod partis est , attribuitur toti : vt , Aethiops alhus dentes . Hîc album , quod solis dentibus conuenit , toti attribuitur Aethiopi .

Per Syneedochen omnia nomina adiectiua , ●ea . aliquam proprietatem significantia : item verba passiua & neutralia , significantia aliquam passionem , possunt regere accusativum , aut ablativum , significantem locum in quo est proprietas aut passio : vt , aeger pedes vel pedibus . Saucius frontem , vel fronte . Doleo caput , vel capite . Redimitus tempora lauro . Truncatus membra bipenni . Effusas laniata comas , contusaque pectus .

Nam illae Groecae phrases sunt : Excepto quòd non simul esses , caetera laetus . Caetera similis , vno differunt .

Dicitur autem Synecdoche , à 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , quod est con , & 〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 , suscipio , videlicet quòd totum cum sua parte capiatur .

Si eui lubet figuratae constructionis elegantias pernoscere , legat Thomam Linacrum de Eclipsi , Ple●nasmo , & Enallage , deque alijs figuris erud●tè , dilue●dè , ae copíosè disserentem .

DE PROSODIA .

PRosodia est , ●●●sodia ●●d sit . quae rectam vocum pronuntiationem tradît : Latinè accentus dicitur .

Diuiditur autem Prosodia in Tonum , Spiritum , & Tempus .

Tonus , est lex vel nota , quâ syllaba in dictione elcuatur , vol deprimitur .

Est autem Tonus triplex : Acutus . Est autem Tonus triplex : Grauis . Est autem Tonus triplex : Circumflexus .

Tonus acutus , est virgula obliqua , Tonus acutus . ascendêns in dexteram , sic' .

Grauis est virgula obliqua , Grauis . descendens in dexteram ad hunc modum , ` .

Circumflexus , est quiddam ex vtrisque conflatum , Circumflexus . hac figura , .

Huc addatur etiam Apostrophus , Apostrophus . qui est quaedam circuli pars insūmo literae apposita , quam sic pinges ' .

Hac nota vltimam dictionis vocalem deesse ostenditur : vt , Tanton' me crimine dignum dixisti ? pro tantóne .

Spiritus duo sunt , Asper & Lenis . Spiritus .

Asper , quo aspirata profertur syllaba : vt , Homo , honor .

Lenis , quo citra aspirationem syllaba profertur : vt , Amo , onus .

TONORVM .

Regula I.

MOnosyllaba dictio breuis , Monosyllaba . aut positione longa acuitur : vt , Mél , fél párs , páx . Naturâ longa , cir●umflectitur : vt , Spês , flôs , sôl , thûs , rûs .

Regula II.

In dissyllabâ dictione , si prior longa fuerit naturâ , Dissyllaba . osterior breuis : prior circumflectitur : vt Lûna , Mûsa . ●n caeteris acuitur : vt , Cítus , látus , sólers , sátur .

Regula . III.

Dictio polysyllaba , si penultimam habet longam , Polysyllaba . a●it candem . vt , Libértas , penátes . Sin breuem habet peultimam , acuit antepenultimam : vt , Dóminus , póntifex .

Excipiuntur composita à facio : vt , Benefácis , male●is , calefácit , frigefácit .

At si penultima longa fuerit naturâ , & vltima br●uis , circumflectitur penultima : vt Românus , amâtor .

Composita à fis , fit , vltimam acuunt : vt Malefit , calefit , benefit , satisfit .

APPENDIX .

Quia hodie propter hominum imperitiam , Nota. Accentuum confusio . circumflexus ab acuto vix prolatione discernitur , Grammatici circumflexum cum acuto confuderunt .

Regula . IV.

Quinque sunt , Quae tonos perturbant . quae tonorum regulas perturbant .

1. Differentia .

Differentia tonum transponit : Differentia . vt , Vná , aduerbium , vltimam acuit , ne videatur esse nomen . Sic eó , alió , aliquó , continuó , seduló , porró , forté , quá , siquá , aliquá , nequâ , illó , falsó , citó , feré , plané , & id genus alia : putá pro sicut , poné pro post , corám , circúm , aliás palám , ergó coniunctio , sed ergô pro causa circumflectitur : vt Virgil. — illius ergô Venimus . Haec igitu● omnia sicut Graeca acutisona , in fine quidem senten tiarum acuuntur , in consequentiâ verò gravantur .

Sic differentiae causâ antepenultima suspenditur i● his , Déinde , próinde , périnde , alíquando , síquand● néquando , húiusque , álonge , délonge , déinceps , dú● taxat , déorsum , quápropter , quínimo , enímverò , pr● pémodum , ádmodum , áffabre , intereáloci , nihilóm nus , paulóminus , cùm non sunt orationes diuersae , 〈◊〉 sunt pube-tenus , crurum-tenus : non enim compos● sunt , velut hactenus , quatenus , & eius generis reliqu●

2. Transpositio .

Transpositio tonum inuertit , Transpositio . id quod vsu veni● praepositionibus , quae postpositae grauantur : vt Vir● Transtra per & remos . Te penes imperium .

3. Attractio .

Attractio tonum mutat , Attractio . cùm post vocabulum aliquod sequitur coniunctio inclinatiua : vt Que , ne , ve . Attrahunt enim hae particulae accentum syllabae praecedenti , eámque acuunt : Luminaque laurúsque Dei. Sic Dum sis , nam , parelca .

Vbi autem est manifesta compositio , non variatur tonus : vt , Dénique , útique , ítaque , úndique híccine , & huiusmodi .

Vbîque tamen temporis suitonum seruat , & Vbîuis . Vbique & vbiuis .

4. Concisio .

Concisio transfert tonum , Concisio . cùm dictiones per syncopen aut apocopen castrantur . Tunc enim tonum retinent integrae dictionis : vt , Virgíli , Valéri , Mercúri : pro Virgilij , Valerij , Mercurij .

Sic quaedam nomina & pronomina syncopata , Nomina & Pronomina syncopata . circumflectunt vltimam : vt Arpinâs , Rauennâs , nostrâs , vestrâs , cuiâs : ab Arpinâtis , Rauennâtis , nostrâtis , &c. Sic Donec , à donecum . Sic hûc , illûc , istûc , adhûc , &c. pro hucce , illucce , &c. Et composita à dic , duc , fac : vt benedic , reduc , calefac .

5. Idioma .

Idioma , hoc est linguae proprietas , tonum variat , Idioma . adeò vt , si dictiones Graecae integrè adnos veniant , seruent tonum suum : vt Symóis , períphas , penultimam acuunt , at facta Latina , antepenultimam eleuant , quia corripiunt penultimam .

Quae autem prorsus Latina fiunt , Latinum quoque tonum seruant : vt Geórgica , Bucolica , antepenultimâ acutâ , licèt apud Graecos in vltimî tonum habeant .

Sic & cóm●edia , trágoedia , sóphia , symphónia , tonum recipiunt in antepenultima , licèt in suâ linguâ habeant in pemul●imâ .

Porrò , No●● . si ignoretur proprius peregrinae vocis tonus , tutissimum fuerit iuxta Latinum accentum illam enuntiarc .

Syllabae communes , Syllabae communes . in prosâ oratione semper corripiuntur : vt Célebris , Cáthedra , Medíocris .

DE CARMINVM RATIONE .

HActenus de Tonis & Spiritibus , deinceps de syllabarum tempore , & carminis ratione pauca adijciemus .

Tempus , Tempus . Syllaba . est syllabae pronuntiandae mensura . Syllaba breuis , vnius est temporis , longaverò duorum .

Tempus breue sic notatur , [ ˘ ]

Longum autem sic , [ ¯ ] vt , Terră .

Ex syllabis iusto ordine dispositis , fiunt pedes .

Est autem Pes duarum syllabarum pluriúmue constitutio , Pes. ex certâ temporum obseruatione .

Pedum , Diuisio pedum . alij dissyllabi , alij trissyllabi .

De tetrasyllabis autem non multum attinet ad hoc nostrum institutum disserere .

Dissyllabi sunt , Spondaeus , vt ¯ ¯ Virtus . Dissyllabi sunt , Pyrrychius , vt ˘ ˘ Deus . Dissyllabi sunt , Trochaus , vt ¯ ˘ Panis . Dissyllabi sunt , Iambus . vt ˘ ¯ Amans . Trissyllabi octo , Molossus , vt ¯ ¯ ¯ Magnates . Trissyllabi octo , Tribrachus , vt ˘ ˘ ˘ Dominus . Trissyllabi octo , Dactylus , vt ¯ ˘ ˘ Scribere . Trissyllabi octo , Anapaestus , vt ˘ ˘ ¯ Pietaes . Trissyllabi octo , Bacchius , vt ˘ ¯ ¯ Honestas . Trissyllabi octo , Antibacchius , vt ¯ ¯ ˘ Audire . Trissyllabi octo , Amphimacer , vt ¯ ˘ ¯ Charitas . Trissyllabi octo , Amphibrachus , vt ˘ ¯ ˘ Venire .

Porrò pedes iusto numero atque ordine concinnat● Carmen constituunt .

Est enim Carmen , Carmen . oratio iusto atque legirimo p● dum numero constricta .

Carmen composituro in primis discendum est , pedi●tipsum ritè metiri , quam Scansionem vocant . Est autem Scansio , Scansio . legitima carminis in singulos pe●s commensuratio .

Scansioni Accidentia .

Scansioni accidunt , Synaloepha , Eclipsis , Synaeresis , ●irresis , & Caesura .

Synaloepha , Synaloepha . est elisio quaedam vocalis ante alteram in ●uersis dictionibus : vt , Sera nimis vit' est crastina , viu hodie .

Fit autem interdum in his dictionibus : vt , Dij , dijs , ●em , ijsdem , deinde , deinceps , semianimis , semiho●o , semiustus , deest , deero , deerit , & similia .

At heu & ô , nunquam intercipiuntur .

Eclipsis , est quoties m , cum suâ vocali perimitur , Eclipsis . ●ximâ dictione à vocali exors● : vt , Monstr' horrend' inform' ingens , cui lumen ademptum : ● monstrum , horrendum , informe , &c.

Synaeresis , Synaeresis . est duarum syllabarum in vnam contra●o : vt Virg. Scu lento fuerint aluâria vimine texta , pro ●taria .

Diaeresis , est vbi ex vnâ syllabâ dissectâ , fiunt duae : Diaeresis . vt

●uidius . Dēbŭĕrānt fūsōs ēvŏlŭīssĕ sŭōs . pro evolvisse .

Caesura , est cum post pedem absolutum , Caesura . syllaba bre●in fine dictionis extenditur .

Caesurae species sunt .

Triemimeris , ex pede & syllabâ : Triemimeris . vt

●●●gilius . Pēctŏrĭbūs ĭnhĭāns , spīrāntĭă cōnsŭlĭt ēxtā .

Penthemimeris , ex duobus pedibus & syllabâ : Penthemimeris . vt

●●●gilius . Ōmnĭă vīncĭt ămōr , & ̄ nōs cēdāmŭs ămōrī .

Hepthemimeris , ex Hepthemimeris . tribus pedibus & syllabá : vt

Idem . Ōstēntāns ārtēm părĭtēr ārcú̄mquĕ sŏnāntēm .

Enneëmimeris , Enne emimeris . constat ex quatuor pedibus & syllab● vt

Idem . Īllĕ lătūs nĭuĕūm mōllī fūltūs hy̆ăcīnthō .

DE GENERIBVS Carminum .

CArminum genera , de quibus nos hoe loco p● tissimum tractare decreuimus , sunt Heroicur● Elegiacum , Asclepiadaeum , Sapphicum , Ph●leucium , Iambicum .

Carmen Heroicum .

Carmen Heroicum quod idem Hexametrum di●tur , Hexametrum . constat pedibus numero quidem sex , genere ve● duobus , dactylo & spondaeo .

Quintus locus dactylum , sextus spondaeum peculia●ter sibi vendicat : reliqui hunc vel illum pro vt volumu●

vt Virgilius . Tȳtĭrĕ tū pătŭlaē rĕcŭbāns sūb tēgmĭnĕ fāgī . Reperitur aliquando spondaeus etiam in quinto loco●

Nota. Idem . Chāră Dĕūm sŏbŏlēs , māgnūm Iŏvĭs īncrēmēntūm

Vltima cuiusque versue syllaba habetur communis .

Carmen Elegiacum .

Carmen Elegiacum , Pentametrum quod & Pentametri nomen 〈◊〉 bet , è duplici constat Penthemimeri , quarum prior● os pedes , dactylicos , spondaicos , vel alterutros comp●hendit , cum syllabâ longâ : altera etiam duos p●des , 〈◊〉 omninò dactylicos , cum syllabâ item longâ : vt

Ouidius . Rēs ēst sōllĭcĭtī plēnă tĭmōrĭs ămōr .

Carmen Asclepiadaeum .

Carmen Asclepiadaeum , Aselepiadaeum . constat ex Penthemi● hoc est spondaeo & dactylo , & syllabâ longâ , & duobus deinde dactylis : vt

Horatius . Moēcēnās ătăuīs ēdĭtĕ rēgĭbŭs .

Sapphicum .

Carmen Sapphicum constat ex trochaeo , spondaeo , Sapphicum carmen . lactylo , & duobus demùm trochaeis : vt ,

Horatius . Iām sătīs tērrīs nĭuĭs ātquĕ dīraē .

In hoc tamen carminis genere , Adonicum . post tres versus additur ●donicum , quod constat ex dactylo & spondaeos vt

Horatius . Īntĕgēr vītaē , scĕlĕrí̄squĕ pūrūs , Nōn ĕgēt Maūrī iăcŭlīs nĕc ārcū , Nēc vĕnēnātīs grăuĭdâ̄ săgīttīs , Fūscĕ phărētrâ̄ .

Phaleucium , siue Endecasyllabum .

Carmen Phaleucium , siue Endecasyllabum , constat , Phaleucium . 〈◊〉 spondaeo , dactylo , & tribus tandem trochaeis : vt Quōquò̄ dīffŭgĭās păuēns Măbīlī . Nostrum non poteris latere nasum .

Iambicum Archilochium .

Legitimus versus Iambicus , è solis constat Iambis : Carmon Iambicum . vt

Sŭīs & ̆ īpsă Rōmă vīrĭbūs rŭīt .

Recipit tamen interdum in locis imparibus , pro I●…bo , tribrachum , spondaeum , dactylum , anapaestum : que in paribus tribrachum , spondaeum rariùs . Hoc carmen in duo genera deducitur , Dimetrum , & imetrum , siue Senarium .

Dimetrum .

Dimetrum , Carmen dimetrum . constat ex quatuor pedibus : vt O Carminum dulces note ¯ ¯ ˘ ¯ ¯ ¯ ˘ ¯ Quas ore pulebra melleo ¯ ¯ ˘ ¯ ¯ ¯ ˘ ¯ Fundis , lyraeque succinis . ¯ ¯ ˘ ¯ ˘¯ ˘ ¯

Trimetrum , siue Senarium .

Trimetrum , Trimetrum . senis constat pedibus : vt

Quī nōs dāmnānt , sūnt hīstrĭōnēs māxĭmī .

Iuvenalis . Nām Cŭrĭōs sĭmŭlānt , vīuūnt Bācchānālĭā .

DE QVANTITATE Primarum Syllabarum .

PRimarum syllabarum quantitas , Primae sylla bae . octo mo● cognoscitur :

Positione , Vocali ante vocalem , Diphtho● go , Deriuatione , Compositione , Praepositine , Regulâ , Exemplo , seu Authoritate .

1. POSITIO .

Vocalis ante duas consonantes , Positio . aut duplicem in ●dem dictione , vbique positurâ longa est : vt , Vent● axis , patrizo .

Quòd si consonans priorem dictionem claudat , 〈◊〉 quente item à consonante inchoante , vocalis praecode● etiam positione longa erit : vt , Maior sum , quàm cui possit fortuna nocere .

Syllabae ior , sum , quàm , & sit , positione longae sunt .

At si prior dictio in vocalem breuem excat , sequen● à duabus consonantibus incipiente , interdum , sed ra● ùs , producitur : vt Virgil. Ōccūltā spŏlĭā , & ̄ plūrēs de pācĕ trĭūmphōs .

Vocalis breuis ante mutam , Exceptio . sequente liquidâ , co● munis redditur : vt , Patris , volucris . Longa vero non ●●●tatur : vt , Aratrum , simulachrum .

2. VOCALIS ANTE ALTERAM .

Vocalis ante alteram in eâ dem dictione vbique breuis est : vt Dĕus , mĕus , tŭus , pĭus . Vocalis ante alteram .

Excipias genitiuos in ius , Exceptio . 1. secundam pronominis for●am habentes : vt Vnius , illius , &c. Vbi communis re●eritur , licèt in alterĭus semper sit breuis , in alīus sem●erlonga .

Excipiendi sunt etiam genitiui & datiui quintae de●inationis , vbie , inter geminum i , longa fit : vt Faciei : Exceptio . 2. ●ioqui non : vt Rĕi , spĕi , fidĕi .

Fi , etiam in fio , longa est , nisi sequantur e & r simul : Exceptio . 3. 〈◊〉 Fierem , Fieri .

●●ven . Sic fiunt octo mariti . ¯ ¯ ¯ ¯ ˘ ˘ ¯ ¯ ●●em . Quod fieri non posse putes . ¯ ˘ ˘ ¯ ¯ ¯ ˘ ˘ ¯

Ohe interiectio , priorem syllabam ancipitem ha●t . Exceptio . 4

Vocalis ante alteram in Graecis dictionibus subinde ●ga fit : vt Dicite Pierides . Respice Lāerten . Exceptio . 5. Et in ●ssesiuis : vt Aenēia nutrix , Rhodopēius , Orphēus .

3. DIPHTHONGVS .

Omnis Diphthongus apud Latinos longa est : Diphthongus vt Aū●● , nēuter , musae , nisi sequente vocale : vt Praeire , prae●us , praeamplus .

4. DERIVATIO .

●eriuatiua eandem cum primitiuis quantitatem for●tur : vt ămator , ămicus , ămabilis , Deriua●● . prima breui ab ă●● . Excipiuntur tamen pauca , quae à breuibus deducta , ●am producunt .

Cuius genetis sunt .

Vox vōcis , à vŏco . Iūcundus , à iŭvo . Lex lēgis , à lĕgo . Iūnior , à iŭvenis . Rex rēgis , à rĕgo . Mōbilis , à mŏueo . Sēdes & sēdile , à sĕdeo . Humanus , ab hŏm● Iūmentum , à iŭgo . Vōmer , à vŏmo. Fōmes & fōmentum , à Fŏueo . Pēdor , à pĕde .

Sunt & contrà , quae à longis deducta , corripuntu● Qualia funt , Dux , dŭcis , à dūco . Gĕnui , à gīgno . Qualia funt , Dĭcax , maledĭcus , & Frăgor , à frango . Qualia funt , id genus multa , à dīco . Frăgilis , à frango . Qualia funt , Fĭdes , à Fīo . Nŏto , as , à nōtu. Qualia funt , ărena , ab ārco. Năto , as , à nātu . Qualia funt , ărista , ab ārco. Dĭsertus , à dīssero . Qualia funt , Pŏsui , à pōno . Sŏpor , à Sōpio .

Et alia nonnulla ex vtroque genere , quae relinquutur studiosis inter legendum obseruanda .

5. COMPOSITIO .

Composita simplicium quantitatem sequuntur : Compositio . Pŏtens , Impŏtens . Sôlor , Consôlor . Lĕgo , is , Perlĕ●… Lēgo , as Allēgo .

Excipiuntur tamen haec breuia à longis enata : vt , Innŭba , à nūbo . Deiĕro , à iūro. Pronŭba , à nūbo . Peiĕro , à iūro.

6. PRAEPOSITIO .

Ex praepositionibus hae vbique producuntur : Praepositio . A , prae , se , e , nisi vocali sequente : vt Vnda dehiscens .

— Sudibúsue praeustis : apud Virgiliúm .

Pro quoque longa est , Pro. praeterquam in istis : Prŏcella , prŏfugus , prŏtervus , prŏnepos , prŏpago stirpe , prŏfanus , prŏfiteor , prŏfundus , prŏficiscor , prŏfari , prŏpero , prŏfugio , prŏfecto .

Procuro , profundo , propello , propulso , propago , primam syllabam habent ancipitem .

Prŏpheta & prŏpino , Graeca funt per o parvum , proinde primam breuem habent .

Di , etiam producitur , nisi in Dĭrimo , & Dĭsertus .

Reliquae praepositiones , si positio sinat , corripiuntur . Cuiusmodi sunt , Ad , ob , ab , sub , re , in , &c.

7. REGVLA . Canon . I.

Omne praeteritum dissyllabum , Regula . priorem habet longam : vt , Lēgi , ēmi . Excipias tamen Fĭdi à findo , bĭbi , dĕdi , scĭdi , stĕti , tŭli .

Canon . II.

Primam praeteriti geminantia , primam itidem breuem habent : vt , Pĕpendi , Pĕpedi , Dŭpugi , habent : vt , Tĕtendi , Tŭtudi , Dĭdici , habent : vt , Tŏtondi , Fĕfelli , Cĕcĭdi , à cado . habent : vt , Mŏmordi , Tĕtigi , Cĕcīdi , à caedo .

Quin & supinum dissyllabú priorem quoque produciae vt Mōtum , Lātum , Lōtum Crētum . Excipe Quĭtum , Sĭtum , Lĭtum , ĭtum , Rŭtum , Rătum , Dătum , Sătum .

Et cĭtum , à cieo , cs : nam cītum à cio , cis , quartae , priorem habet longam .

8. EXEMPLVM seu AVTHORITAS .

Quarum verò syllabarum quantitas , Exemplumsiue Authoritas sub praedictas ●ationes non cadit , à Poëtarum vsu , exemplo , atque au●horitate petenda est certissima omnium regula . Discant ergò pueri obseruare ex poëtis communes primarum syllabarum quantitates , cuius sortis sunt :

Britannus , Bithynus , Cacus , Cosyra , Crathis , Quae primam habeant communem . Pachy●us , palatium , Pelion , criticus , Curetes , Diana , Fide●ae , Gradivus , hinulus , Pyrene , rubigo , Rutilius , Hy●men , Italus , liquor , liquidus , Lycas , Orion , rudo , Sy●haeus , Sycanius , & similia .

DE MEDIIS SYLLABIS .

MEdiae syllabae partim eâdem ratione qua primae , partim etiam ex incrementis genitiui , Mediae syllabae . atque coniugationis analogiâ cognosci possunt . Increment● geritiui . De incrementis genitiui nominum polysyllabarum , suprà in generibus nominum abundè dictum arbitra . mur , vnde petere licebit , si quid de hac re haesitaueris . Caetera frequens lectio & optimorum Poëtarum obseruatio , facilè suppeditabunt .

Coniugationis analogiam ex imbibitis rudimentis pueri didicerunt , Coniugationum analogia nempe A , indicem primae coniugationis , longam esse naturâ , praeterquam in do , & eius compositis , quando huius sunt coniugationis : vt , Dămus , circundămus , Dăbis , circundăbis , Dăre , circundăre .

Praeterea syllabas rimus & ritis , in praeterito perfecto● modi subiunctiui , vbique pro breuibus habendas ani● maduertant , in futuro autem in oratione prosa longas esse debere , in carmine verò indifferentes reperiri quéadmodum contendit Aldus : vt , Praeterito Amauérimus , amauéritis : Futuro , Amauerîmus , amauerítis .

Est & vbi me●iae syllabae variant apud Poëtas , Mediarum syllabarum variatio . vt in his quae subiunximus : Connubium , Ficedula , Malea , Pharsalia , Batavus , Sidonius , & similia .

Adiectiua in inus Latina , Adiectiua in inus . penultimam producunt : vt , Cland estînus , mediastînus , parietînus , matutînus , vespertînus , repentînus .

Praeter haec sequentia Diutĭnus , Serotĭnus , Praeter haec sequentia Crastĭnus , Oleagĭnus , Praeter haec sequentia Pristĭnus , Fagĭnus , Praeter haec sequentia Perendĭnus , Cedrĭnus , Praeter haec sequentia Hornotĭnus , Carbasĭnu●

Et reliqua materialia , siue à metallorum nominibu● formata in inus , qualia sunt permulta à Graecis vocibu● deducta in inos : vt , Chrystallinus , myrrhinus , hyacinth●nus , adamantinus , &c.

Caetera foeliciùs docebit vsus , & Poëtarum obsernatio , quàm vllae Grammaticorum regulae , quas sinvllo aut modo aut fine de mediarum syllabarum quantitate tradere solent .

Quare illis praetermissis , advltimarum syllabaru● quantitates aperiendasiam accingamur .

DE VLTIMIS SYLLABIS .

QVanquam vltimae syllabae ipsum literarum numerum , aut aequant , aut etiam superant , Vltimae syllabae . non tamen pigebit illas etiam ordine percurrere .

Primùm A finita producuntur : vt , Amā , A. produc . con●ra , ergä . Excipias pută , ită , quiă . Exceptio . 1.

Item nominatiuos , & omnes casus in a , cuiuscunque Exceptio . 2. fuerint generis , numeri , aut declinationis , Limitatio . praeter vocatiuos in A , à Graecis in As : vt , ô Aeneā , ô Thomā , & ●blativum primae declinationis : vt ab hac Musā . Numeralia in ginta , A finalem habent communem , sed frequentiùs longam : vt Trigintā , quadragintā .

In b , d , t , desinentia , breuia sunt : vt , ăb , ăd , capŭt . B , D , T , corripiuntur . C. produc . Exceptio . 1. Exceptio . 2.

In c desinentia , producuntur , vt āc , sīc , & hīc adverbium . Sed tria in c , semper contrahuntur : Làc , nĕc , ●onëc . Duo sunt communia : Fac , & Pronomen hic , & ●eutrum hoc , modò non sit ablatiui casûs .

E finita , breuia sunt : vt , Marĕ , penĕ , legĕ , scribĕ . E. corrip .

Excipiendae sunt omnes voces quintae inflectionis in ●vt , Diē , fidē , vnà cum aduerbiis inde enatis : vt , Exceptio . 1. Ho●ē , quotidiē , pridiē , postridiē , qua rē , qua de rē , ea rē , 〈◊〉 siqua sunt similia . Exceptio . 2. Et secundae item personae singula● imperatiuorum actiuorum , secundae coniugationis : 〈◊〉 Docē , mouē , manē , cauēe .

Producuntur etiam monosyllaba in E : vt : Mē , tē , sē , Exceptio . 3. Limitatio ●rter Quĕ , nĕ , vĕ , coniunctiones incliticas .

Quin & aduerbia quoque in e , ab adiectiuis deducta , Exceptio . 4. ●ongum habent : vt , Pulchrē , doctē , valdē pro validē . ●ibus accedunt Fermē , forē . Benĕ tamen & malĕ , Limitatio . ●ripituntur omninò .

Postremò , quae à Graecis per n scribuntur , Exceptio . 5. naturâ ●ducuntur , cuiuscunque fuerint casûs , generis aut nu●●i : vt , Lethē , Anchisē , cetē , tempē .

●nita , longa sunt : vt Dominī , magistrī , amarī , I. produc . docerī . Praeter Mihi , Exceptio . ● . tibi , sibi , vbi , ibi , quae sunt communia .

Nisi verò & quasi , Exceptio . 2 , 3. corripiuntur . Cuius etiam sortis sunt datiui & vocatiui Graecorum , quorum genitivus singular●a in Os breue exit : vt , Huic Palladĭ , Vocat . ô Amaryllĭ . Huic Phyllidĭ , Vocat . ô Alexĭ . Huic Minoidi . Vocat . ô Daphnŏ .

L finita , L. corrip . corripiuntur : vt Animăl , Annibă , mĕ , pugĭl , Săl , Exceptio . consŭl . Praeternīl contractum à nibil , & Sōl . Et Hebraea quaedam in l : vt Michaēl , Gabriē , Ray haēl , Daniēl .

N finita , N. produc . producuntur : vt Paeān , Hymēn , quīn , Xenophōn , nōn , daemōn .

Excipe forsăn , Exceptio . 1. forsităn , ăn , tamĕn , attamĕn , veruntamĕn .

Corripitur & In cum compositis : Exceptio . 2. vt , Exĭn , subĭn , deĭn , proĭn .

Accedunt his & voces illae , Exceptio . 3. quae per apocopen castrantur : vt , Mĕn ? Vidĕn ? Audĭn ? Nemŏn .

Nomina item in en , Exceptio . 4. quorum genitivus ĭnis , correptum habet : vt , Carmĕn , crimĕn , pectĕn , tibicĕ , ĭnis .

Graeea etiam in On , Exceptio . 5. per o parvum , cuiuscunque fuerint easûs : vt , Nominat . Iliŏn , peliŏn . Accusatiuo Caucasŏn , pylŏn .

Quae dam etiam in In , Exceptio . 6. vt Alexĭn . In yn , vt Ity̆n .

In An quo que à Nominatiuis in A : Exceptio . 7. vt Nominat . Iphigenia , Aegina . Accusat . Iphigeniăn , Aeginăn .

Nam in An , à nominatiuis in As , producuntur : v● Nominat . Aeneas , Marsyas . Accusat . Aeneān , Marsyā● .

O finita , O. commun . communia sunt : vt , Amo , virgo , porrò , do● cendo , legendo , cundo , & aliae gerundij voces in D●

Praeter obliquos in o , Exceptio . 1. qui semper producuntur : vt , H● ic Dominō , seruō . Ab hoc templō damnō .

Et aduerbia ab adiectiuis deriuata : Exceptio . 2. vt , Tantō , quant● liquidō , falsō , primō , manifestō , &c.

Praeter sedulò , Limitatio . mutuò , erebrò , serò , quae sunt commun●

Caetorùm modŏ & quomodŏ , Exceptior 3. semper corripiuntur .

Citò quoque , vt & ambo , duo , ego , atque homo , Exceptio . 4. vix leguntur producta .

Monosyllabatamen in o , producuntur , vt Do , sto , Exceptio . 5. vt & ergō , pro causa .

Item Graeca per ● ; cuiuscunque fuerint casûs : Exceptio . 6. vt haec Sapphō , Didō. Huius Androgeō , Apollō . Hunc Athō , Apollō .

R finita corripiuntur : vt , Caesă , torculăr , pĕr , vĭr , R. corrip . vxŏr , turtŭr .

Cor , semel apud Ouidium productum legitur : Exceptio . 1 vt Mōllĕ mĕūm lĕuĭbūs cōr ēst vĭŏlābĭlĕ tēlīs .

Producuntur etiam Fār , lār , nār , vēr , fūr , cūr . Exceptio . 2.

Pār quoque cum compositis : vt , Compār , impār , dispār . Exceptio . 3.

Graeca quaedam in er , quae illis in np desinunt : vt , Aër , Exceptio . 4. ●ratēr , charactēr , aethēr , sotēr .

Praeter Patĕr & matèr , quae apud Latinos vltimam breuem habent .

S finita , S. pares cum numero vocalium habent terminationes : nempe , As , es , is , os , us .

Primò , as finita producuntur : vt , Amās , musās , As. produc . ma●estās , bonitās .

Praeter Graeca , Exceptio . 1. quorum Genitivus singularis in dos exit : vt , Archăs , Pallăs , Genit , Archadŏs , Palladŏs .

Et praeter accusativos plurales nominum crescenti●m : vt , Horos , Heroos : Phyllis , Phyllidos , Exceptio . 2. Accusatiuo ●lurali , Heroăs , Phyllidăs .

Es finita , longa sunt : vt , Anchisēs , sedēs , docēs , patrēs . Ex. produc .

Excipiuntur nomina in es , tertiae inflectionis , Exceptio . ● . quae p●●ultimam genitivi crescentis corripiunt : vt , Milĕs , segĕs , iuĕs . Sed ariēs , abiēs , pariēs , Cerēs , & pēs , Limitatio . vnà cum ●ompositis : vt , Praepēs , b pēs , tripēs , quadrupēs , longa ●nt .

Es quo que à sum , vnà cum compositis corripitur : vt , Exceptio . 2. ●otĕs , adĕs , prodĕs , ohĕs .

Quibus penĕs adiungi potest , Exceptio . 3. vnà cum neutris ac nominatiuis plura libus Graecorum : vt Hippomanĕs , cacoëthes , Cyclôpĕs , Naiadĕs .

Is finita , Is. corrip . breuia sunt : vt , Parĭs , panĭs , tristĭs , hilarĭs .

Excipe obliquos plura●es in is , Exceptio . 1. qui producuntur : vt , Musīs , mensīs à mensa , dominis , templīs .

Item queīs pro quibus , Exceptio . 2. cum producentibus penultimam genitiui crescentis ; vt , Samnīs , Salamīs . Genitiuo Samnîtis , Salamînis .

Adde huc quae in Eis diphthongum desinunt , Exceptio . 3. siue Graeca , siue Latina , cuiuscunque fuerint numeri aut casûs : vt , Simoëïs , Pyroëïs , parteīs , omneīs .

Et monosyllaba item omnia : Exceptio . 4. vt Vīs , līs , praeter ĭs , & quis nominativos , & Bĭs apud Ouidium .

Istis accedunt secundae personae singulares verborum in is , Exceptio . 5. quorum secundae personae plurales desinunt in îtis , penultimâ productâ , vnà cum futuris subiunctiui in ris : vt Audīs , velīs , dederīs . pl. Audîtis , velîtis , dederîtis .

Os finita producuntur : Os. produe . vt , Honōs , nepōs , dominōs , seruōs .

Praeter compŏs , Exceptio . impŏs , & ŏs ossis . Et Graeca per o parvum : vt , Delŏs , Chaŏs , Palladŏs , Phyllidŏs .

Vs finita corripiuntur : Vs. corrip . vt , Famulŭs , regiŭs , tempŭs , amamŭs .

Excipiuntur producentia penultimam genitiui erescentis : Exceptio . 1. vt , Salūs , tellūs , Genitivo salûtis , tellûris .

Longae sunt etiam omnes voces quartae inflexionis in us , Exceptio . 2. praeter nominativum & vocativum singulares : vt , Huius manūs , hae manūs , has manūs , ô manus .

His accedunt etiam monosyllaba : Exceptio . 3. vt Crūs , thūs , mūs , sūs , &c.

Et Graeca item per ous diphthongum , Exceptio . 4. cuiuscunque fuerint casus : vt Hic Panthūs , Melampūs . Huius Sapphūs , Cliūs .

Atquc pijs cunctis venerandum nomen Iësūs .

Postremò , produc . u finita producuntur omnia : vt Manū , genū , amatū , diū .

Grammatices finis .

OMNIVM NOMINVM IN Regulis Generum contentorum tum Heteroclitorum ac Verborum , interpretatio alique . ARdo , To hide . Abscondo , occulto , To hide . Abyssus , immensa quaedam profunditas im●en●trabilis . A depth that by sounding 〈◊〉 cannot b● sound . ●carnan , gens ex quadam regione 〈◊〉 Graeci● . The people of Acarnania in Greece . ●cer , Arbor . A Maple tree . ●ccerso , co ad vocandum , vel voco . To go● to call . ●ties , acumen rerum secantium , ex● ercitus instructio , oculi lumen . An edge . The array of an army . The sight of the eye . ●cus , instrumentum sartoris , ac mulieris ornamentum . A needle , or an instrument wherewith women did set their haire . ●deps , omnis pinguedo , siue carnis , siue alterius rei . Fatte . ●dipiscor , assequutus sum . To obtaine . ●doleseens , iuvenis adultus . A stripling from twelue to xxi . ●dor , frumenti genus vel farris . Wheate . ●uena , qui non est ciuis , sed externus . A stranger . ●ther , tota coeli syderumque substantia ac compago . The whole substance of the Spheres from the fire vnto the extremest circuit of heauen . ●equor , marc , pelagus . The sea , because nothing is more plaine then it : for Acquor doth generally signifie a plaine in any parcell of the world . Jt ●taken for the aire also : as , Aspice ●is senos volitātes aequore cygnos . ●s , species m●tallirubro colore . Copper , and because that in olds time money was made of it , Aes , sometime doth signifie money . Affinis , cognatus . A kinsman by mariage . Agnosco , est noscere id , quod nobis olim aut visum fuit , aut alia quapiam ratione cognitum . To recognize , to knowe a new , or to come to remembrance of . Ago , facio . To doe . Agragas , vrbs Sicil. A towne in the Isla of Sicile , called now Gergenti . Agricola , qui exercitat tem rusticam . An husbandman . Alcyon , aues maritima , hyeme pullos educans . A certaine sea-birde that lyeth in the sands , and hatcheth in winter . Ales , quaelibet auis , aut velox . A bird , or swift . Alnus , genus arboris . An Alder tree . Alo , nutrio . To nourish . Alter . The other of the two . Alvus , qua sordes defluunt . aut luuntur . The paunch , and sometime the belly without . Amazones , Scythicae foeminae , co quòd mammis careant . Certaine women of Scythia , so named for lacking a dugge . Ambigo , circumago , circundo . To compasse , to doubt . Amicio , vestio . To cloath . Amnis , fluvius . A riuer . Anas , auis in aquis degens . A Ducke , or a drake . Ango , crucio , premo , vexo . To trouble and vexe . Anguis , serpens in aquis degens . A drie or a watrie snake . Animus , consilij principium . The mind Anna , nomen mulieris . Anne . A●… , assentior . To assent & agree 〈◊〉 Annus , tempus 365 ●… die●… & ●…arum . A●…are . Anus , verule . A noble wife . Antes , ab ante ●…minenres apides , suo ultimae columnae , quibus sustinetur fabrica . The P●… 〈◊〉 sayling s●…es that sayleth , ouer the 〈…〉 ref●…ame , or the 〈◊〉 stone ●… 〈…〉 a Vinyard , or the first se●… frontier of vines . Antido●…is , medicamentum contra venens datum . A preseruatiue against 〈◊〉 Anti●… , mulledires capill● in fronte demissi . mans fore 〈◊〉 . Antistes , 〈…〉 summus . A 〈◊〉 or co●…se 〈◊〉 , man or woman . An●… , nomen ●…bis I●… , quae nunc Tarentina ●…citur . 〈◊〉 ntines . Apes & apis , animal●… 〈◊〉 . A bee . Apisco , assequor , 〈◊〉 . To obtaine . Apollio , deus quem , Graeci solem appellant . The god of wisdome and P●…sicks , and of p●… , and the god that carieth the S●… 〈◊〉 . Appendix , quod ●llis a●…unctum , 〈◊〉 ex allo pendeat . An appen●ise , or an addition to increase a thing . Applico , & iungo , & aduenio . To app●… , or to arriue . Aproro 〈◊〉 , nomen invariabile sed nullo defectum cass● . A 〈…〉 Aqualis , va●… 〈…〉 tenotur , ad praeb●…m 〈◊〉 ●…bus . 〈…〉 Arbor vel ar●… , 〈◊〉 signif●…tionis . A tree . Ar●… 〈…〉 Arposso , voco , & accuso . To call , or to accuse , or to goe to accuse . Arces , or Arcadia populus . The 〈◊〉 ple or Arcadia . Arctus , 〈◊〉 , quam nostri soprentri●…o 〈◊〉 ●…erunt , signum , 〈◊〉 . A sign called the Beare , or the 〈◊〉 A 〈◊〉 , 〈◊〉 inflammor . To 〈◊〉 . Argos , 〈◊〉 nomen . A 〈…〉 Arma , nunimentum , scurum , gladd●… telum , & ea quibus puell●… . A 〈…〉 weppon Ar●… . qui vi●…imas inspicit . 〈◊〉 she that 〈…〉 of beasts . As , ost libra 〈◊〉 , duo decim 〈◊〉 A pound of 〈…〉 of any thing . Assec●… , qui continue & s●… quid sequitur . A page , or 〈◊〉 continuall 〈◊〉 . Athamas , nomen viri . A mans name 〈◊〉 should be 〈…〉 . A●tu , dolo fallacis . By deceit or 〈◊〉 Athene , 〈◊〉 Greci 〈◊〉 inter Ac●…am & ●…cedoniam , The 〈◊〉〈◊〉 them . At●… 〈…〉 Auceps , 〈◊〉 vel qua 〈◊〉〈◊〉〈◊〉 man or woman . Aud●… , sum ausis . To be bold 〈◊〉 Auco , cupio . To diss●… , 〈◊〉〈◊〉 Auge● 〈◊〉〈◊〉 amplifico . To increse Augur , qui future pr●nunti●… . 〈…〉〈◊〉〈◊〉 Canpaniae 〈◊〉 Baias , 〈…〉〈◊〉〈◊〉〈◊〉 A lake in Italy , 〈◊〉 they 〈…〉 A●… , qui vel quae 〈◊〉 ducit . A 〈…〉 A●ster , ventus ●…ans a meridi● . The south winds . A●… , qui vel quae aliquod opus facit . The worker or doer of any thing , man or woman . Axis , diametros mundi , & dicitur lignum ●…res , circa quod rora curcus vertitur . An Ax●… 〈…〉 , the straight line that may be imagined from the one pole to the other pole . B BAcchanalia , Dyonisia ● . Bacchi fe●●a . The feast of Bacchus . Bacchar , herbaradieis odoratae 〈◊〉〈◊〉 , that the Frenchmen call our Ladies gloves Bacchus , deus vini . The drunken god , the god of wine . Baculus , ba●illus , & baculum . & hinc bacillum , scipio 〈◊〉〈◊〉 Balneum , locus publicus vel priuatus , in quo aut sanitatis , aut abstergendarum sordium causa lauamur . A bath . Barathrum , erat locus profundior Athenis , putei modo vel forma . A certaine 〈◊〉 by Athens . Now it is taken for bell It i● also the hole where any water extret● and falleth into the earth . Barbiton , instrumentum musicum quod pulsatur plectro vel calamo . The Lute , or any like that is played on with a quill . It is also Barbitos , both masculine and feminine . Bellaria , cibi secundae mensae . Iuncats Bes , vnciae octo . Eight ounces . Bibo , potum haurio , humorem attraho . To drinke . Bidens , instrumentum duorum dentium , vel 〈◊〉 . Any instrument with two teeth , or a sheepe of two teeth , in the feminine gender . Bisrons , habens dua frontes . Hee or shee that hath a face before , an other behinde . Bili● humoris genus , It is with this word arra , melancholie , and with ●laua , chaler and beeing used alone , is the same sense that Cholera is after Cor. Celsus . See Cholera Bombix , vermis & pre materia sumitur . A silk , orme , or silke Bos , nora est significatio . An One , Bull , or Cow Britannia , Insula quam nunc Angli , & Scori incolunt . The Isle which is inhabited of English men and Scotish men , and is called Britannia maior . Britannia minor . Is Britain in France . Bubo , auis nomen , à bouis mugitu . An Owle . Buc●phalus , nomen equi Alexandri Magni . Alexander the great his horse . Byssus , tenuissimi lini genus . A most fine sort of fine flaxe , whereof a most precious kind of linnen cloath is made , It may be taken for silke also . C CAcoethes , malus mos. An euill custome , or a bile hard to be cured . Cadauer , corpus mortu● . A carkasse . Cado , corruo , praecipitor , vellabor . To sall , and sometime to happen , to chance . Caedo , percutio , ferio , verbero . To strike , or to beate and sometime to cut or to loppe , or to prune trees , sometime to kill , sometime to sacrifice , and sometime to breake , as caedere ianuam saxis , instare ferro . Caello , percutio , aut frango , To smite or to breake , antiquum verbum . The Compounds whereof be in vse onely . Cello is read also without a dip●●hong . Caelum vel coelum , extrema mundi detenninatio cum sphaeris quas ambit ad elementum ignis . Heauen , or with a difference any of the spheres . It signifieth w●ather also . Calco , pede comprimo . To tread vpon , and by a translation vnto the mind , to despise and sat naught by . Calendae , dies primus cuiusque mensis . The first day of euery moneth . Calco , ferueo , callidus su●h . To be hot , or to glow . Callis , via perdurata , id est , via trita . A path way . Caluo , decipio , frustror . To deceiuc , to beguile , and to trompe . Calx , pes imus , & pro cuiusuis rei sine ponitur , vel pro materia qua lapides in muro conglutinantur . An he●le , or last end of a race , or lime . Cambio , commuto . To exchange● & of the old writers it is taken for to fight . Canalis , per quod aqua confluit in viis lapide stratis . A chanell . Cancelli , ligna inter se modicis interuallis in transuersum instar re●is ●●●icem annexa . A lattic● , or the lifts of a game place or 〈◊〉 a s●●ctacle . Canis , animal latrabile , & piscis marinus , & signum coeleste . A dogge or a dogge fish , and a starre or signe in the firament , called Canis . Cano. To sing , to indite poetically , to play vpon instruments . Sometime it is topraise or to ●rophesie . Capesso , capio , siue ad capiendum co. To take or to goe to take , and sometime recipio me , to goe : as , Nunc pergam horae imperium exequi , & me domum capessam . Capio . To take to delighs , to deceiue , to chuse , to abide and suffer : as , Capio dolores . To hold or containe . To inuade & catch : as . Nauem cepimus To ●●flame with loue . And is lightly of such signification as the ablatiue is that commeth with it . Capistrum , capitis vinculum , adhibitum ne animalia aufugiant . An halter . Capital , quod olim sacerdotes gestabant in capite . An ornament that the Nunnes were wont to beare vpon their heads . Capra , animal à carpendis virgultis dictum . A goat . Car , aliquis ex Caria . A man of Caria . Cardo , quo ianua mouetur . An booke or hinge . Careo , est rem desideratam non habere . To lacke , or to be withou● and specially such a thing as once we had . Carex , herba acuta durissima . Sedge . Caro , quod anima careat , non solum do animalibus , sed etiam de piseibus & fructibus . The meate of any thing , but most commonly flesh . Carpo , decerpo . To crop , to bite off , nottle , or to gather . It is also to lease , or to chooseout , and sometime to tant or rebuke . Carpere viam , is to begin to iourney . Carpere vitales auras , Carpere lanam , to teise wooll . Carpere linum , To hatchell flaxe . Carpere cibum . To eat . Castra , locus in quo milites tentoria fixerunt . The ●ampe , the pamlions , or the armie . Cassis , reticulum , & pro galea foemini : est cassis , dis , & haec cassida . A net , or an holm●t in the feminine gender . Cato , nomen viri . Acertain Romans name . Caueo , diligentiam adhibeo , prouideo , consulo , prospicio ne aliquid praeter spem eueniat . To beware , or to be wary and heedsull . Cauere is also to put in assurance , and to saue harmolesse by caution or sureties . Caulis , in herbis dicitur ipsum robur fiue stipes . A stalke . Cedo . To g●●to place , to depart or go away ●edrus , arbor ingens & procera . A ● Cedar tr●e . ●ello . See Caello . ●enseo , existimo , puto , arbitror . To ● deeme , to iudge , to suppose , to thinke , to ● tell ones minde . Some take it for to be angry . Censeri , is also to be in books ● of subsidies , & to be task●d or valued ●entum . An hundred . ●entussis , centum librarum . An hundred pound . ●era , illud quod melle ex fauis expresso remanet . Waxe . ●●rno , video . To see . By translation to perceiue and vnderstand . Sometime to decree and appoint . To fist , to range or bolt , to seuer and part , to fight , to goe vnto : as , Cernere haereditatem . ●ctus , piscis maximus . A whale . ●holera , est ventriculi immodicaperturbatio , supra & infra per vomitum facta . The Collike . It is also cholor the hot and dry humour . ●cer , genus leguminis . A certaine Indian pease . ●eo , turbo , commoueo . To trouble , to shake and stirre , and sometime for Cio , it is to call . ●nis , vel ciner , puluis . Ashes . Cinis est auis , quam alio nomine alaudam dicimus . A Larke . ●audo , obstruo , obsero . To shut , or ●●lose , to make fast , to stoppe or to stay , not to suffer to passe further : as , Ecce maris magna claudit nos obice pontus . ●ivus , locus molliter arduus , & pro colle ponitur . A banke arising , and it is used for a little hill . ●unis , natium tumor . The buttocke . ●uo , splendeo . To thine , to glister : sometime to fight . ●ypcus & Clypeum , scuta maiora & propriè peditum . A buckler . ●elum . A grauing toole , the skic that ●is , as much of the world as is aboue the element of fire , which is called aether , or Quintum elementum . Coelum also sometime is taken for the atre , as , In hoc coelo qui dicitur aer . Coeno , coenam sumo . To suppe , or to take supper . Coepio , pro incipio , antiquum est . To begin . Cognosco , nosco eos qui priùs incogniti crant . To know that which we knowe not before , sometime d●ligently and attentiuely to consider , or to vnderstand , to search by an inquiry , and to sit in iudgement . Collis , monticulus . An hillock . Colo , adoro , veneror . To honour , or worshippe with prayer , sometime to make much of , to exercise , to inhabite , to loue : & vitam colere , is to lead a life , sometime to plowe or till the ground , sometime to decke and trim . Colus , instrumentum quod pensa continet . A distaffe or spindle . Comes , comitans aut sequens . A companion by the way , ●uherman or woman . Comminiscor , fingo , excogito . To imagine , to faine , to inuent and deuise , to assay , to bring a man to the beleese of that that is not . Como , comam compono . To keame , to dresse the bush with a combe , or to decke and adorne . Compago , compactio , & coniunctio . Aiornt . Compedes , vineuli genus . A payre of fetters or giues . Congrus , conger , genus piscis . A Congre . Coniux , maritus vel vxor . A husband or wife . Coque , cibum vsui aptum reddo . To dresse meate , to play the Cooke , to prepare and goe about : as , Bellum coquere . To vexe and trouble , as Coquit me cura . To concoct , to bring our nutriment vnto a naturall foment or iuyes . Consulo . To aske counsell with an accusatiue : to giue counsell , or prouide for , with a datiue : to take in good worth , with a genitiue . Sometime it is to fit in counsell , and to deliberate , but vsed plurally , as , consulunt Senatores . Cor , praecipuum inter viscera , & vitae sedes , & arterearum , ac caloris natiui , quo animal regitur , quasi sons quidam & domicilium . The heart , and sometime it is vsed for the mind . Cornus , vel Cornum , aut Cornu , munimentum capitis quorundam animalium . An born● . By tr●uslation the turning of riuers be called Cor●ua . It signifieth also the w●ng of an army , and the end of any thing . Cornus , arbor ramos habens duritia & rigiditate cornibus similes , fructumcirca solstitium ferens , primo candidum , postea sanguineum . A certaine tree vnkno ●ne among vs . Costus , radix magni odoris . A shrub gr●●●ing in Arabia , Iu●y , and Syria , 〈◊〉 a roote of very ir●●r●n● sanour , the which antiquitie burned to their gods , as they did frankincense . Coxendix , coxarum vertex , quo femora vertuntur . The hippe . Crater vel cratera , vas amplum , cui vinum aut oleum imponimus . A Goblet or standi●g 〈◊〉 . Crepo , souo . To cracke . Sometime to complain , lam●nt , and accus●●● , Quis post vina grauem pauperiem crepat ▪ Crepundia , prima munuseu 'a quae pueris dantur . All mannerosthings that are giu●nchildren in their in sanc●e : as Corrals , s●●d●●● hands , daggers , timbrels ▪ and such like . Cr●ta insula est . The Jsle called Caudy . Crey , Cretensis . A man of Candie . Crinis , capillus . Haire . Crystallus , glacies ex gelu vehementer concreta . Crystall . Crus , pars a genibus vsque ad inferiorem pedem . A Logge Conditor , qui aliquid facit . A maker or builder . Corbis , vas ex viminibus factum , A baskes . Cubo , iacco . To lie , and sometime to be sicke in bed . Cueumis . Acueumer , the which is also called in Latiue Cue●mer . Cumbo . The same that Cubo is . Culex , ve mieulus alatus . A guat . Cunabula , cunae . A cradle . Cunae , eunabula , idem . Cupio , opto , desidero . Tocouet , to desire , to lust for : and sometime with● d●tine to sauour . Cupressus , arboris nomen . A Cypre tree . Cures , oppidi nomen . A townes name ● Cureulio , animal parvum , frumentum corrodens . A Wesell . Curro , celeriter co , gradum praecipito , intenta celeritate viam qua● voro . Torun , and sometime to stom● that is , to runne as riuers doe . Cusp●s , aeurto● pars hastae . The poi● of a speare , ●ike , partizan , or any oth● like . Custos , qui vel quae rem aliquam tue tur & curat . Akeeper , man or woma● Cyprus , insula diues . Cypres the Is●● D DAma , animal timidum . A Buck or a Doe . Damno , damno afficio , vel conde● no. To dammage , or to condemne . Dedo , in perpetu●m do , vel totusubdo , siue in manus & arbit●iu● do . Toyeeld . Defrutum , a deferendo , vinum dee●ctum ad medium partem . W●● sodden to the halfe . Dego , ago . To line . Deleo , expun● o , propriè lineas aut regulas . To put out , and to cancell . Dehcium , oblectamentum , quod nobis voluptati est . The thing wherein 〈◊〉 take pleasure . Delplun , vel delphinus , vel delphis , piseis maris , & signum c●eleste . A Dolphin . Demo , aufero . To pullan ay , and to ex●●p● . Den , notum est , per similitudinem , cap●tur pro omni , quo aliquid teri potest . A tooth . Depango , defigo . To sasten down , and to plant . Desidia , ignauiae vitium . Sloth fulnesse Dieo , loquor , nomi●o . To speake , or to call . Dies , tempus viginti quatuor horarum . A day . Dissiteor , iusicias eo , nego . To denie . Dig●edior , diseedo . To got from . Diligo , amo . To loue . Dil●o , aqua vel quouis humore aliquid purgo . To purge with w●sling . Diphthongu● , vnus duas●● voe●lium sonus . A double sound . Adiphthong . Diptoton , now●en flexum duobus in easibus quib●scunque . A Nowne declined with two eases whatsoeuer . Dindimus , iugum , montis Ph●ygia● , Idar matri deûm dicarum . The top of Ida , the hill by Troy . Dirae , imprecationes , execrationes , & inferorum furiae . Curses , banuing● , and the furies of hell . Disco , capio doctrinam . To learne . Dispesco , separo , dirimo . To seuer . Displiceo . To displease . Ditionis , imper●i , dominii . Of my right and title . We need not scrupulously to tesuse Ditio the Nominatiue . Diuido , partior . To d●uide . Diuitiae , opes , amplae fortunae . Riche● Do , dono . ●o g●●● . Doceo , ●licuius rei cognitionem alteri trado . To teach , and sometime to shea , and to declare , to warne , and to ascertaine . Dodrans , vnciae nouem. Nine oun●es . Doleo , tristis sum . To be sorrowfull . Domo , mansectum facio . Totame . Domus , adilicium ad habitandum factum . Anhouse . Duco , notum est . To lead , to marry , to account . Duleedo , suauitas . Sweetnesse . Dux , qui vel quae ducit aliquem . A guide man or woman . E ECquis . Whether any . Edo , comedo . To eat . Edo .i. mitto , & quasi extrudo . To set out , and to ovulgate : and some . time to exhibit , and sho●● as Edere spectacula Edere animam , is to die . The signisication of it in all other phrases , may bereduced to the first signification . Edoceo , diligenter docco . Throughly or persictly to reach . Effara , sunt vltimae precationes augurum , post finem auspiciorum extra vrbem dictae . The prayers that Soothsayers said , after notice taken of birds flying , before they entered the Citie . Egeo , careo . To neede . Elephas , clephantus , animal fama notum . An Elephant . Elis , ciuitas Arcadiae . A citie in Arcadia , or a countrey in P●lopounesus . Emineo , prae aliis appareo , vel excello . To appeare before others , and to passe them . Emo , comparo , mercor . To buy . Ensis , gladrus . A sword . Epasco . To eate vp , to consume with feeding , and to leaue nothing . Epulum , quasi edipulum , est celebre conviuium . Abanquet or feast . Eques , homo equo insidens , An horseman , or he or she that rideth . Eremus , locus desertus . A desart , or wildernes . Eripio , extra rapio . To pull out . Esurio , famem patior . To hunger . Edentus , euentum , quod casu aut fortuna nobis euenit . Hap , or that that commeth to passe . Excludo , extra claudo . To shut out . Excubiae , vigiliae diurnae & nocturnae . Watchings and warding● . Exculpo , perfectè scalpo , vel scalpendo consicio . To carue , to graue , to cut out , to scratch out : as , Oculum exculpero . To wrest , or wring out : as Verum excalpere . Excurro , extra curro , vel praecurro . To run out , or to outrun before , to amount to a great deale , to make an out rode , or an excursion . Exequiae , funebre officium . The ceremontes of the buriall . Excuso , extra culpam reddo . To excuse . Excutio , eiicio , emitto . To smite out . Exlex , sine lege viuens . A lawlesse man or woman . Expergiscor , cuigilo . To ●ake . Experior , tento , vel tentor . To prooue or be prooued . Explico , extendo , & declaro . To stretch out , and to declare . Exta , propriè cor , ●ecur , & pulmo dicuntur . The entrailes . Extorris , exul . A banished man or woman . Exul , qui vel quae exulat , A banished man or woman . Exuo , exoluo , denudo . To put off , to vncloth . Exuviae , ab exuendo . The things that we put off . F FAcies . A face . Facio , aliquid ago . To make . Facesso , facio , vel co ad faciendum . To make , or to goe to make . Fallo , decipio . To deceiue . Fames , edendi cupiditas . Hunger . Far. Once a generall word for any kinde of graine or corne : as , Triticeum far , hordeaceum , siligineum , &c. But now it signifieth one certaine kinde , called Ador , which it bread corn● . Farcio , saturo , impleo , pinguefacio , sagino . To stuffe , to fill , to satisfie , & make sat Fas , pium , religiosum , & dignum factu . Lawfull , right , godly , and worth the doing . Fascis , lignorum , aut alicuius reicongeries . A faggot . Fasti , libri in quibus totius anni res populi Romani scriptae continebantur , & causae festiuitatum explicabantur . A Register for the order of things , for the whole yeare Fastidies , were dayes wherein the Iudge● might giue sentence without offence of the gods , with these three solemne words of the law , Do , dico , addico . Nefasti dies , were their contrary dities . Fateor , annuo , concedo . To grant and assent vnto . Fatisco , desicio , aut defatigor . Abundartly to g●pe . Fatiscor , fessus sum . To be weary , to faint , and to be weake . Faueo , rectè alicui opto . To sauour . Fel , purgamentum sanguinis . The gal . Feriae , dies cessationum ab opere . Holy daies , or time of pastime vsed . Ferio , percutio . To strike . Fero. To beare , or to suffer , to lead , or tel , to giue , to couet , to aduance , to bring forth , to haue , to take away , to obtaine , to aske aduice : as , Pompeius tulit ad● populum . Ferueo , valde caleo . To be hot . Feruesco , calesco . To waxe hot . Ficus , arbor vel morbus . A fig tree , 〈◊〉 a certain bile rising in the fundament . Fides , constantia in omnibus rebus . Faith and truth . Fido , fiduciam & spem habeo . To haue trust . Figo . To fasten , to plant , to smite with arrow or such like . Filum , illud subtile quod ex lino lanáne trahendo ducitur . A thred . Filix , herba sine caule , sine flore , sine semine . Ferne , whereof there be two kinds , as in Herbaries you shall see . Funus , laetamen & excrementa animalium , quibus agri stercorantur . Dung . It is also Fimum , in the neuter gender , Findo , disseco , dissindo . To cleaue . Fingo , formo . To fashion . Finis , extremitas , siue terminus in vnaquaque re . An ende . Fio , essicior . To be made . Flaueo , flavus sum . To be yellow . Flecto , inclino , voluo , duco , moneo . To bow , to mooue & to cause to follow ●leo , lachrymor . To weepe . ●lo , spiro . To blowe . ●o● , dictus qui ex arboribus vel herbis colligitur . A flower . ●uo , decurro , propriè vt liquores . To flowe . ●dio , terram cruo . To digge . ●llis , instrumentum quo attrahitur atque emittitur ventus . A payre of bellowes . ●us , scatebra . A well . ●●ceps , instrumentum quo tenetur aliquid . A paire of tōngs . ●●fex , instrumentum sarto rum , quo aliquid scinditur . A paire of sciscers ●●s , fortuna , casus . Happe . ●rum , à ferendo , quià lites & vena●ia illuc feruntur . The iudicial place , and then it is named Forum iudiciale : or the market place , and is called , Forum venale . ●ngo , rumpo , destruo , To breake . Frenum , vel fraenum , instrumentum quo equum insessor coercet . A bridle . Frico , scalpo . To rubbe . Frigeo , frigidus sum . To be colde . Frugi , indeclinabile omnis generis , vtilis , necessarius , frugalis . Good , profitable and thrifty . Frugis , eius quod ex terrae fructu in alimoniam vertimus . Of corne or pulse . Some make the Nominatiue hereof , Fruges , and some Frux : the formost is not to be misliked . Fruor , delectationem , & fructum capio , & alor . To take pleasure , or fruit and profit of , and to be fed . Fundo , liquefacio , vel liquidum spargo . To melt , or to powre . Fugio , vito , eurrendo relinquor . To flee from , to auoide . Fulcio , sustineo , munio . To vnderprop and to short . Fuga , fugiendi actus . Flying , or running away . Funis , restis . A rope . Fur , qui vel quae alteri subtrahit . A man or woman theefe . Furfur , purgamentum farinae . Braune or scurfe . Furo , insanio . To be madde . Fustis , baculus . A club . G GAbii , Volscorum vrbs . A town in Italie , seuenty miles from Rome . Gallia , Europae pars , sita intra Pirenaeos montes , inter Hispaniam , Germaniamque , & duo Maria , Oceanum Britannicum , & mare nostrum , France . Garamas , Lybiae incola . A certaine inhabitant of Affricke . Gargarus , vnus ex collibus montis Idae . A very high top of the hill Ida. There is also a towne of that name at the foot of the same hill . Gaudeo , laetor . To reioyce . Gelu , propriè glacies . Frost , or Jse . Genu , curuatura qua crus & femur connectuntur . A knee . Gero , porto . To beare . Gibbus , & gibber , solidus in dorso tumor . A iub , or a bunch . Gigas , vir altissimae staturae . A Gyant . Gigno , genero . To beget . Gingiber , herba in Arabia nascens . Ginger . Glisco , Cresen , augeor , invalesco . To increase and growe , to waxe strong , to waxe fat , or much to desire , and sore to couet . Glis , animal muri simile . A dormouse . Gluten , glutinum , aut colla . Glue . Gorgon , nomen mulieris . A certaine terrible woman . Gradior , co , incedo , progredior . To goe . G●aecia . The countrey of Greece , a great peice of Europe which is now vnder the Turke . Graiugena , Graecus . A Grecian borne . Grando , gutta aquae in aere congelata . Hayle . Grates , gratiae relatae pro accepto beneficio . Thanks . Grex , pecudum multitudo . A flock . Gryps , animal pennatum , omni ex parte leoni simile . A Gryffon . Grossus , ficus abortiua , quae non maturescit . A rath ripe figge . Gruo , vt grues gruere dicuntur . To crie like a Crane . Grus , auis nota . A Crane . Gummi , liquor glutinosus ex arboribus resudans . Gummi . Gurgulio , pars gutturis à naribus ad pulmonem , vel animal . The wesand , or a Wesell . H HAbeo , possideo , teneo . To haue . Haereo , arctè alicui rei infigor . To cleaue vnto . Haeres , qui suceedit in haereditatem alterius . An heire . Hale● , piscis qui sola aqua nutritur . A herring . Heros , vir illustris , & nobilis . A noble man , a man of great excellencie in worthy facts , and therein more like a god then a man . Hesperus , serotina stella . The euening starre . Heteroclitum , nomen secus quam declinationum canones poscunt flexum . A word declared otherwise then the bare rules of the declensions do require . Haurio , extraho humorem , & educo ex profundo aliquo loco . To draw . Hilaris , vel hilarus , iucundus , laetus , Merry . Hippomanes , virus ab equa collectum , vel caruncula in fronte pulli● equini , hominem ad insaniam redigens . Poison to procure loue withall , or a little peice of flesh growing in the colts forehead when it is first foaled . Hirundo , auis notissima . A swallow . Histrix , animal ex herinaciorum genere . A poreupike . Homo , notae signisicationis . A man or woman . Honor , vel honos , est reuerenti● quam alicui exhibemus in virtuta testimonium . Honour , worshippe . Hordeum , ab horrore , quoniam ho● deo quam frumento arista 〈◊〉 mordacior . Barley . Hospes , qui vel quae ad hospitium recipit , aut recipitur , & capitur pr● peregrino . An host , or an hostesse , a guest , man or woman . Hostis , inimicus vel peregrinus . A● enemie . Huber , fertilis , abundans , & mam● pecoris & hominis . Plentifull , a dugge , or the vdder of ary beast . Humus , terra humefacta . The ground . Hydrops , aqua intercus . The dropsie . Hyems , bruma . Winter . I IAceo , decumbo . To lie . Iacio , emitto , ac vi impello . To cast , to whurle , to lay : as , Iacere fundamentum , or by translation it is to make a beginning : Iacio , is sometime to spread abroad by rumour , and sometime to obiect against one with an accusatiue , with this Preposition , in . Iaspis , lapis preciosus . A green precious stone , whereof there bee diuerse kinds and degrees of diuers colours . Ico , ferio , percutio . To strike , to smite , as Icere colaphum . Iccre foedus , is to strike vp a bargaine . Icon , imago . An Image . Ida , mons altissimus Troici soli . An hill in the countrey of Troy . Idus , dies qui diuidunt mensem . Jn March , May , Iune , and October , it is the fifteenth day , in the rest the thirteenth . Iecur , hepar . The li●er . Ignis , vnum ex quatuor elementis . Fire . Illex , qui sine lege viuit . A law lesse body , man or woman . Imber , agmen aquarum largius ex nubibus effusum . A shower . Imbrex , canalis , vel tegul a curua & obtorta , per quam imber defluit . A gutter tyle . Immineo , insto . To hang ouer . Impetis , violentiae , inuasionis . Of violence and boysterousnes . Incesso , accuso , impero . To accuse , to prouoke , to reuile , to inuade and enter into . Incido , ferio , seco . To cut , to graue in . Incido , in aliquid , vel super aliquid cado . To fall into by hap , to runn into : as , Incidi in errorem . And sometime to happen or chance . Incipio , inchoo . To begin , to take in hand , to enterprise . Inculco , eadem saepius iterando ingero . Often to repeate . Indo , impono . To put in . Indoles , facilis significatio futurae probitatis . Towardnesse or likely disposition . Indulgeo , obsequor . To set much by , and to giue to . Induciae , pax in paucos dies . A truce . Inermus , vel inermis , qui armatus non est . Vnarmed . Infans , homo per aetatem nondum sciens fari . A babe . Inferiae , sacrificia quae inferis solvuntur . Sacrifice done vnto spirits in h●l . Hereof Inferias facere , is , Manes sacrificiis placare , that is , To colobrate Obites and Obsequies . Inficias , negationem , se vel debere quod actor poscit , vel commisisse quod accusator obiicit . A deniall : and it followeth onely the Verbe Eo . Insicio , intingo , vitio , ceu maculo . To die , or to infect . Ingruo , inuado , impetum facio . To giue an on set , and to inuade . Iniussu , absque authoritate , & temere sine iussione . Without bidding . Irascor , ira stimulor . To be angrie . Ismarus , mons Thraciae , asper & incultus ex vna parte , ex alia fertilis vinetis & oliuetis . A certaine hill in Thracia so named . Insidiae , dolosa expectatio ad hominem aggrediend●m , fallacia . A lying in wait for , or a deceit . Instar , significat vel similitudinem , vel aequiparationem & mensuram . Like , or as bigge , or the image . Intelligo , capio . To vnderstand . Interpres , qui authores declarat , aut aliquid ex lingua inlinguam transfert . An interpreter , manor woman , or a translatour . Inuidia , mocror ex aliena prosperitate . Enuy , sorrowe for an other mans welfare , or els the euill will & spight of a man . Iocus , est quidam lepor & festiuitas in verbis . A merry scoffe . Iter , itio , actus cundi . A iourney . Iubar , sol , vel ipsius splendor . The Sun beame . Iubeo , impero . To command . Iudex , qui vel quae iudicat . A iudge , he or she . Iugeris , agri tantum quantum ab vno pari aut iugo . boum vno die arari potest . Plinius . We call it an Acre . The authors doe vary in the measure of it . For the commoditie of the Nominatiue and other cases , we may vse Iugerum . Iungo , copulo , & quasi in vnum ago . To ioyne . Iugum , vertex , siue cacumen montis . The top of an hill . It is also a yoke , or a yoke of oxen , that is , a couple . By a metaphor it is a scruitude , or a bondage . It is also a weauers beame , or a payre of gallones , such as for ignominie the ●Romanes went vnder . Tribus hastis iugum fit , humi sixis duabus , superque ●as transuersa vna deligata Iuno , dea , Iouis vxor . The goddesse , Iupiters wife . Iuro , iuramentum facio . To sweare . Ius , quod natura , aut ciuitas , aut gens iubet , & liquor corum quae coquuntur . The law and right , and the broth of any thing sodden Iusta . Iussu , imperio , iussione . By commandement . Iusta , idem quod exequiae . Iustitium , iuris dicendi intermissio . No Terme . Iuvenis , qui adolescentium excessit aetatem . One come to mans age . Iuventus , aetas iuvenilis . Mans state . Iuvo , auxilium do . To helpe . L LAbes , hiatus , macula , dedecus . A great chap , a spot , a dishonour , or reproach . Labor , vel labos , opera , defatigatio . Laborer and toyle , paines taking , sometime it is misery , calamity , perill , danger , trauell . Lac , succus maternus , quo animalia nutriuntur . Milke . Lacesso , vexo , incito , prouoco . To trouble , to prouoke . Lacio , in fraudem duco . To allure , or to entice . Lactes , gracilliora intestina . The small guts . Lacto , lac emitto , vel per blanditias decipio . To giue milke , or to deceiue . Lacus , locus profundus cum aquis perpetuis ibidem natis , qui efficit riuos . A lake , a weare , or a mire . Laedo , verbo factóue aliquem offendo . To hurt . Laelaps , nomen cuinsdam est canibus Actaeonis . One of Acteons dogges , called Laelaps for speedie furiousnes . For Laelaps si●n●fieth a whirlewinde , a tempest , and a storme . Lambo , lingua lingo . To licke . Lampas , ignis aut solis splendor . A fire , or the brightnes of the Sunne , or a lampe . Lanista , qui domi gladiatores docer , & populo vendit . A master of defence . Laquear , pars superior cubiculi parum conuexa . A vaulted roofe of a parlour . Laser , herba quaedam , & succus qui ex culmo lascrpitii exudat . The herbe out of the which commeth the iuyce that the Apothecaries do cal As●dulcis , and Belzoe , or Belzoin , the common people called it Beniamin . Lavo , aqua purgo . To wash . Lateo , abscondor , non compareo . To lurke , or to be hidden . Laurus , genus arboris . A bay tree . Lebes , vas aeneum . A caldron , or a pan Lecythus , ampulla olearia . A boxe for oyle and ointment . It is taken also for eloquence in writing . Lego , notum est . To reade . Lemures , laruae nocturnae , & terrificationes imaginum . Hobgoblins , or night sprights . Leo , animal ferox . A lyon . Leo , imprimo , formo . To imprint , to forme . Abusivum . Lethum , mors , interitus , Death . Liberi , pignora . Children . One sonne , or one daughter may be called Liberi , and so may nephewes and their successours . Libet , placet . It pleaseth . Libs , ventus Aphricus . The Southwest winde , by west . Licet , fas est . It is lawfull . Lichen , herba vel granissimum morbigenus . Liuerwort , the Apothecaries call it Hepatica . It is also a kind of leprie , called a sauce fleame , called in Latine Impetigo . Lien , splen . The milt . Dicitur & lienis in nominatiuo . Ligur , incola Liguriae . An Italian of the countrey of Liguria . Limax , testudo & cochlea terrestris . The shelled shaile , and the dew snaile . Limus , vestis genus ab vmbisico ad pedes , ceu lutum aut coenum mollius . A kind of garment , or els s●me or mudde . ●ngo , lambo , id est , aliquid lingua molliter tango . To licke . ●no , aliquid alicui rei superinduco . To daube . ●nquo , committo , pecco . To leaue , to trespasse . ●ter , navicula 〈◊〉 cauata arbore facta . A cock-boat . Linx , animal maculosum , aentissime videns . Our men call this beast an Ounce . Liquesio , liquesco . To be molten . Liquor , liqueo . Idem . Liueo , liuidus sum , id est , sordidus . To be wan , or filthy . Lixa , coquus in exercitu , vel qui s●quitur quaestus gratia . The Scolian that waiteth on an army . Locri , vrbs in Brutiis . A towne in Jtalie . Locus , proprie illud quod aliquid continer . A place . Logos , sermo , ratio , verbum . Speech , reason , a word . Loquor , verba qualiacunque profero . To speake . Luceo , lucem emitto . To be light . Ludo , ludum exerceo , iocor . To play , or to sport . Lues , cum in vrbe , aut in agro febris , aliudue morbi genus homines , aue pecora , aut vtrosque corrumpit . A common discaseor murren . Lugeo . To beiraile , to lament a thing , 〈◊〉 els absolutely to mourne , and sometime to be a mourner in apparell . Luo , soluo , poenas do . To redeeme , to clense , to pay for . Lustra , habitacula ferarum . Dennes of wild beasts , or brothell houses , and petty tippling houses of baudry . M MEnalus , mons quidam Arcadiae . A hill of that name in Arcadia . Magnes , lapis ferrum attrahens . A stone that draweth yron vnto it . Jt is called also Heraclius lapis : or Sideritis . Maiores , aui , abaui , proaui , ataui , tritaui , & quicunque ante hos in infinitum . Our auncestours . Malo , magis velim . To will rather . Mando , comedo , vel committo . To eate , or to commit . Maneo , sisto , & expecto . To tarrie , or to tary for . Manes , dii inferi inter numina laeua . Spirits or deuils . Manubiae , quae manu capiuntur ab hostibus . Spoyles taken in warres . Manus , membrum notum . A band . Mapalia , agrestes c●sae . Sheep-coates , or small cottages . Mare , pelagus . The Sea . Margo , cuiusque rei extremitas . The brinke or skirt of any thing , or the banke of a riuer or sea . Marm or , lapidis genus . Marble . Mars , deus belli . The name of the god of warre . Martyr , testis . A witnes , man or woman Mas , vir . A man . Massicus , mons Campaniae , optimi vini ferax . An hill in that part of Italy that is called Campania , fruitfull of pleasant wines . Mater , nota est significatio . A mother . Medeor , do medelam . To cure . Medicor , medeor , remedium adfero . Idem . Meio , mingo . To pisse . Mel , liquamen d●lce . Hony . Meleager , vel Meleagrus , Oenei Aetoli aeregis filius . A mans name . Menda , & mendum , error , erratum . A fault . Menses , mulierum prossuvium . Womens flowers . Mensis , tempus lunae curriculo confectum . A moneth . Mereor , aliquid facio , quamobrem dignus sum obtiuere praemium vel poenam pati . To deserue . Meridies , dies medius . Noone , or the noonestead . Metior , pondero , mensuro , considero . To measure . Meto , seco , amputo herbam , velsegetem . To mowe . Metuo , timeo . To feare . Metuor , timeor . To be feared . Meus , Mine . Mico , fulgeo cum motu vel tremore . Often with certaine intermissions to shine , and likewise to be mooued , to put forth fingers to him with whome wee play , Will put foorth , which is called Micare digitis . Miles , qui vel quae militiam exercet . A warrier , a souldier . Mingo , vrinam facio . To pisse , or to make water . Minae , metus incuffiones per verba , aut signa . Threatnings . Minores , posteri , etiam post trinepotes futuri . Our successours . Misceo . To mingle , to serue drinke , sometime to trouble . Misereor , miserecordia afficior . To take pirty on . Mitto , ad aliquem do . To send . Moenia , muri vrbis . The wals of a town , and figuratiuely the ton ne it selfe . M●ereo , tristor , dolore afficior . To be heauy , sad , in a dumpe , or a mourning . Monoptoton , nomen non flexum , se● carens omni casu praeterquam vno● & eo obliquo . A noune hauing on termination , & that in one oblique ca● Mons , terrae tumor altissimus . An hil● Mordeo , dentibus laedo . To bite . Morior , è vita discedo . To die . Mos , vitae institutum consuetudin● firmatum . A custome . Mulceo , lenio . To asswage . Mulgeo , lacè mammis exprimo . 〈◊〉 milke . Mulier , quae non est virgo . A wom● Mulsum , potus ex vino & melle . 〈◊〉 certaine wine confect with honey . Multiplico , adaugeo . To multiply , encrease . Munia , onera legi debita , & offi● quae publicè praestantur . A du●● or office . Mus , exiguum animal . A Mouse . N NAnciscor , acquiro . To get , and to obtaine . Nascor , orior , in mundum venio . To be borne . Natales , conditio sanguinis & familiae . The degree of bloud and gentry , as , generosi natales , natales obscuri . It is also taken for yeares . Sex mihi natales iërant . There were passed sixe yeeres . It is also vsed for the origine or first spring of things . Natalis , dies alicui natalis . A birth day Natrix , serpens aquatieus . A water serpent , that with poyson infecteth the water . Natu , aetate , partu . By age , or by birth . Neco , quacunque re te occido . To kill . Necto , ligo , coniungo . To knit . Negligo , contemno , non curo . Not to passe on , to contemne . Nefrens , porculus per aetatem fabam frangere nondum potens . A young pigge . Nigreo , niger fio . To become blacke . Nemo , nullus homo . No body , man , or woman . Neo , filum torqueo . To spinne . Neuter . Neither of both . Nervus , motus sensusque instrumentum . A sinewe . Nexo , ligo vel necto . To bind . Wycticorax , corvus nocturnus . A night rauen . Video , splendeo . To shine . Vihil , rei cuiusuis priuatio . Nothing . Vihilum , rei cuiusuis priuatio . Vil , vide nihil . Vitor , conor , ago sedulo . To goe about , to endeauour . ●iueo , est oculorum & aliorum membrorum nisu aliquid conari . To giue ● token with the eyes , to winke , to ondeauour . No , nato . To swimme . Noceo , malum infero . To hurt , ort● harme . Noctu , nocte . By night . Nolo , renuo , non volo . To nill . Nonae , quasi nouae , propter initium obseruationis . Erant autem in Martio , Maio , Iunio , & Octobri , sex illi dies , qui calendas sequebantur , in reliquis quatuor . The names of a moneth . Nosco , rem certam habeo . To knowe . Noster . Ours . Nostras . Of our country , sect , or faction . Notus , ventus meridionalis , quem nos austrum appellamus . The south wind Nubes , vapor humidus sublime egressus . A cloud . Nubo , viro trador . To be married to a man : For it is in the womans part only . Nugae , c●m nihil agimus . Trifles . Nullus . None . Nundinum , dies & conventus status rerum mercatui . A fayre . Nuo . A verbe not much in vse , the compounds thereof be commonly receiued , and it signifieth to nodde . Nuptiae , legitima coniunctio maris & foeminae in vitae societatem . Mariage . Nurus , filii vxor . A daughter in law . O OBdo , oppono , siue appono . To set against . Obex , obiectum aliquod , vel obstaculum , vt pessulum , sera . A barre , or stoppe . Obliuifcor , è memoria aliquid excidere sino . To forget . Obses , qui vel quae traditur in fidem alteri . An hostage or pledge , man or woman . Occido . To fall or perish , and to be slaine . Occiput , posterior pars capitis . The hinder part of the hend . Occludo , claudo . To shu● . Occulto , abscondo , abdo . To hide . Odor vel odos , quasiolor ab oleo , est autem infectus aer . 〈◊〉 sauour . October , mensis octavus a Martio . The tenth maneth in our yeare , called October . Oleaster , olea sylvestris . A certaine shrubbilike the Oliue tree : the Greekes callit the wrlde Olius , or the ground Oliue for the lownesse . Olco , odoremspiro & emitto . Togiue a smell , and that indiffirently , so that the differences he made with bene and male . Olfacio , odoror . To smell , or to sanour a thing : by translation it is to perceiue , and finde , to foresee . Omon , augurium quod fit ore . Halsoning , and forespeaking . Omnis . Euery one . Onus , pondus alicui iniunctum . A burden . Onyx , vnguis , & gemma . The nayle of a mans hand , a precious stone white like a nayle , the haw in a mans eye . Operio , tego . To couer . Opis , adminiculi , praesidii . Of aide , and helpe . Opifex , quì opus facit . A workeman . Oppango , circumsigo , circumplanto . Tofasten , or to ioyne vnto , or to plant ●●out . Opus Opuntis , nomen ciuitatis in Locris . At●wnes name in the countrey of Locris . Orbis , circulus mundi , res rotunda . A Globe , or a bowk , and thereof the world iscalled Orbis , because it is euery way round like a bowle . Ordior , incipio . To beginne , or to commence . Ordior , id est , texo . To weaue . Oriens , regio orientalis . The East . Orior , nascor , surgo , incipio . To spring , to rise , to begin . Orontes , nomen viri , & fluvii . A mans name , or a certameriner in Syria , now called Tarsaro . Os oris , concavum illud intra quod sunt dentes , & lingua . A mouth . Os ossis , solidamentum corporis durum . A bone . Ostreum , conchae species . An Oyster . Ovum . An Egge . P PAciscor , pactum facio , conuenio , To make a bargaine , to fall to an accord , and sometime to promise . Palleo , parùm albeo . To be pale . Pampinus , vitis ramus . A vinebranch . Pando , aperio , patefacio . To open . Pango , paciscor , cano , iungo , plango , figo . To bargame , to sing , to toyne , to wayle , to fasten . Panis , quo pascimur . Bread . Panther , & panthera , animal quoddi pardo sunile . Acertaine beast . Papauer , genus herbae soporiferum , Poppie . Papyrus , charta qua vtimur in litter is scribendis . A certaine sort of rus●● growing in the marish of Egypt , somen hat high , whereof they made a kind of paper , & called it Papyrus , 〈◊〉 her● of our paper now is called likewist . Paradisus , locus amoenissimus . ● place of pleasure . Partio , diuido , & quasi partes faci● To part ordiuide . Parco , abstineo ab vltione . To 〈◊〉 Parco , obedio . To obey . Pario , prolem produco . To bring f●rt● Parens , pater aut mater , avus aut 〈◊〉 via . A father or mother , a gran●●● theror grandmother . Parnassus , mons in Phoeide , du● vertices habens . An hill in Ph●●● a countrey of Greece . Parturio , cupio , aut conor parere 〈◊〉 be toward labour . Pasco , nutrio . To feed , to nourish . Pascor , nutrior , alor . To be fed . Passer , auis salacissina . A Sparrow . Pateo , apertus sum . To be open . Patior , sustinco , tolero . To suffer , or to abide . Patro , aliquid mali committo . To commit some euill . Patrueles , patruorum filii . Brothers children . Paueo , timeo . To feare . Pecten , instrumentum textorum , & dentatum . A combe , or a weauers sley . Pecto , orno capillos . To combe the haire . Pecus , cudis , oris , omne animal quod sub hominis imperi s pabulo terrae pascitur . All cattell . Pedes , qui pedibus incedit . A fcoteman . Pedo , ventris crepitum facio . To fart . Pelagus , mare . The sea . Pellex , mulier impudica . An harlot . Pello , eiicio , remoueo . To drius , or to put away . Penates , dii domestici , quod penes nos nati sunt . Houshold gods . Pendco , suspensus sum . To be hanged . Pendo , suspendo , vel pondero , aestimo . To hang , to waigh , to prise . Penis , cauda . A tayle , &c. Penis , vel penum , omne esculentum , poculentum quo homines vescuntur . All manner of victuall . Perago , perficio . To finish , and to perfect businesse . Perlego , totum lego . Wholly and throughly to reade . Percutio , ferio . To sinite . Perdix , auis nota . A Partridge . Perdo , amitto . To lose . Perduellis , hostis . An enemy in the warres . Pergamus , ciuitas insignis Afiae in diuone Troianorum . The citie of the Troians , otherwise called Ilium or Ilion . Pergo , in re procedo , abeo . To g●● forward . Permissu , permissione , cum nemo aduersatur . By sufferance , with leaue and licence . Perpetior , multum cum laboro ac dolore patior . Throughly to beare or suffer . Perplaceo , valde placeo . To please very much , or throughly to please . Persis , orientalis regio . The countrey of Persia . Pes , im a pars corporis qua gradimur . A foote . Peto , oro , obsecro , volo . To aske . Phalerae , ornamenta equorum . Horsa trappings . Phasus , turris altissima in portu , quae lucet nauigantibus . A watch tower . Phaselus , nauicula velox & oblonga . A brigandine . Philotis , nomen mulieris . A womans name . Phoenix , auis in oriente , à Phcenice● pennarum colore dicta , toto orbc celeberrima , in Arabia nasceus , aquilae magnitudine . Phenix the b●d . Phryx , vir Phrygiae . A Troian . Pietas , pius cultus . Godlinesse . Piger , dolet , seu molestum est . I●irketh Pingo , formam aliculus rei ductis lineis repra sento . To paint . Pinso , tundo , panem conficio . To sinite with the beake , to be it in a morter , as on●e they did their graine , and thereof to bake . Pinus , arbor est picci generis , nucc● ferens omnium maximas , quat Latini pineas vocant . A pine tree . Piper , herba . Pepper . Piscis , animal quod continue su●● aquis degit . A sish . Pix , resina ex a rboribus fluens . Pi●●● . Python , serpens è putredine natus . Serpent . Placeo , gratus sum . To pleaso . Plagae , retia rariora ad capiendas feras . Hunting nets , or wide meashed nets to take beasts . Plaudo , manibus percutio , ae gestu laetitiam indico . To clap hands for ioy Plebes , vel plebis , idem quod vulgus . The common people . Plecto , supplicio afficio , punio , ferio . To punish , to beate . Pleo , plenum facio . To fill . Plico , contraho , & rugas facio . To fold , or to plaite . Pluo , aquam demitto . To raine . Plus , vox incrementi . More . Polleo , possum , valeo . To be able , to be of power , and sometime it is taken for to passe , or to be better , or mora profitable . Pons , asser , velquoduis aliud per quod super aquas transunus . A bridge . Pono , colloco , constituo . To sit , or to put . Pontus , mare . The Sea . Porticus , ampla domus propter repentinos imbres de ambulationis gratia aedificara . A Galerie , or an ambulatorie . Posco , peto . To a●ke , and to require . Postis , latus portae siue ianua . A post . Poto , bibo . To drinke . Praecordia , quae exta separant ab inferiore viscerum parte . The midderiffe . Praecurro , antccurro , siue cito ante co To ru●ne before . Praelego , antelego , vt solent praeceptores suis discipulis . To be an interpretor , or a Reader , and sometime to cut , or to sayle by . Praeminco , praecello . To excell other . Praesul , qui vel quae praecst . He or shee that superintendeth . Praescs , qui vel quae praesider , Idem . Prandeo , prandium sumo , vel ante prandium cibum sumo . To diue . Precis , precationis , obsecrationis . Of prayer , of petition . Premo . To presse , to be against , and to vexe , to push , and to be hard at hand with , to driue , to hide , to expell , to shut , to deslowre , or kill , &c. Preneste , nomen vrbis . A towne in Italie . Pres , sponsor qui se obligat , id est , fide iussor in lite nummaria . A surety Princeps , qui vel quae prineipatum obtinet . The Prince , or Princesse . Primitiae , primi fructus ex agro percepti , qui deo offeruntur . First fruits of a mans grounds , or the firstlings of any other thing . Problema , propositio interrogationem annexam habens . A demaund . Prodo , manifesto . To betray , to make manifest . Proficiscor , eo aliò . To goe forth . Proluo , multum siue multo tempore lauo . To all to wash . Promineo , procul appareo . To hang out in sight . Promo , profero , cloquor . To set ● broach , or to vtter . Promptu , paratè , sine mora . Wi● readmesse or speed . Psallo , cano instrumento musico . T● sing , or to play on an instrument . Puber , vel Pubes , propriè lanug● quae maribus decimoquarto ann● foeminis duodecimo circa pude● da oriri incipit . Ripenes of age . Pudet , pudore afficior . It shameth . Pucrasco , exacta infantia pueritia inchoo . To waxe a child . Pugil , qui vel quae pugnandi art● nouit . A champion man or wom● Puluis , & pulver . Dust . notum est Punctus , & punctum , minima indi● duaque lineae pars . A pricke , 〈◊〉 point , a little centre . Pungo , stimulo , morsum ac acul● infigo . To pricke , or to sting . Pumex , lapis cauernosus . A Pummis stone . P●s , sanies , & quicunque humor in putredinem versus . Master or Core . Q QVaero , inuestigo , interrogo . To seeke for , to search . Quatio , mouco , concutio . To shake . Quercus . An Oake . Queror , lamentor . To complaine and lament . Qui. The which . Quies , vacatio à labore , aut cessatio à quouis opere . Rest , it appertaineth to the bodie . Tranquillitas , vnr● the minde . Quilibet . Euery one , or whosoeuer yee will . Quinisco , caput inclino , moueo . To hang the head . Quisquiliae , purgamenta , & quicquid ex arboribus surculorum , foliorum , aut florum minutim decidit . Things of no weight . Things not worthy regard , or chippings . Quot . How many . R RAbula , homo futilis . A brawler , or a smatterer in the Law . Rado , cultro vel quauis re acuta decerpo . To shaue . Ramex , ruptura , & distentio intestinorum . Burstnesse . Rapio , per vim traho , aufero . To snatch away . Rastrum , instrumentum dentatum , quo vtimur in foenificio ad corradendum faenum . A rake . Raucio , raucus sum . To be hoarse . Recido , retrò siue iterum in eadem cado . To fall backeward , or to fall into the same againe . Recordor , rursus in mentem reuoco , To call to minde againe . Reddo , acceptum vel ablatum restituo . To render , or to restore . Redoleo , odorem alicuius rei refero , vel multum oleo . To beare the sau●r of a thing , or to sauour strongly , & by a metaphor to resemble , and to tast of . Refringo , iterum frango . To breake open . Rego , guberno . To rule or rouerne . Relego , rursus lego . To reade againe . Reminiscor , recordor , memini . To remember . Ren , viscus quoddam . The kidney . Renuo , refuto , reiicio . To refuse . Reor , a bitror , puto . To suppose . Repango , dissoluo , reiungo . To vnloose , to dis●gyne . Reperio , inuenio . To finde . Replico , dissoluo . To vnfold . Repetundarum , alicnarum pecuniarum , de quibus praeses prouinciae a prouinc : alibus accusatur , si qua● v● aut dolo expilauit . Of briberia , and pillage , or of extortion . Repugno , iterum stimulo vicem reddo . To pricke againe . Res , omnia siue corporalia , siue incorporalia comprehendit . A thing . Rescio , rursum percipio . To knowe againe . Respuo , repudio , sperno . To refuse . Restis , funis vel lorum . A rope , or a with . Resulto , resilio , reuertor , in contrarium salio . To rebound . Rete , instrumentum quo pisces capiuntur . A net . Rex , nota est significatio . A King . Rideo , cachinno . To laugh . Ringo , os torqueo vt canes . To make an euill fauoured face like a snarring dogge , and to vexe . Robur , species quercus durissimae . An ●ake . Rodo , mordeo , comedo . To gnawe . Roma , vrbs Italiae quondam à pastoribus condita , olim gentium domina eum floreret , quarta & postrema Monarchia . Rome . Ros , humor qui sereno tempore à caelo fluit . Adem . Rostra , templum sen forum iudiciale ante curiam Hostiliam in quo erat pulpitam , ex quo concionari solebant . The place where matters be deelamed . Rudens , funis nauticus . A cable . Rudo , grauiter sono vt asini . To cri● like an asse . Rumpo , frango . To breake . Ruo , cado . To fall . Rus , locus extra vrbem , vbi agri sunt & villae . The countrey . S SAcer , quod venerabile . Holy . Sacerdos , deo dicatus ad sacrificia facienda . A Priest or a Nunne . Sacro , deo dedico , sacrum facio . To delicate . Sal , quo vtimur in cibis condiendis . Salt . Salio , salto . To le●pe , or to leape as bruite beasts do when the male couereth the female . Sallo , sale condio , ac conspergo . To salt , to powder , or to season with salt . Salto . To leape , or to dance . Salum , mare , à sapore salis . The sea . Salus , incolumitas . Health . Samnis , nomen gentis . A Samnite . Sancio , firmo , & propriè effuso sanguine per hostiae immolationem . To make sure , and to establish . Sanguis , cruor qui ex vulnere spargitur . Blood . Sapientia , rerúm diuinarum atque humanarum scientia . Wisedome . Sapio , saporem habeo . To haue a tast . Sapphitus , pretiosus lapis . A Saphyre . Sarcio , purgo , reficio , integrum facio . To patch , and amend . Sardonyx . A certaine precioue stone . Satago , satis ago , laboro , solicitus sum . To doe ende ●uour . Satrapas , princeps . A Prince . Scabo , frico . To seratch , or to rubbe . Scalpo , sculpo , & fodio vnguibus ae manibus . To claw , or to scratch . Scando , in altum tendo . To climbe . Scindo , feco , findo . To cut , or to diuide . Scio. To knowe . Scobis & scobs , est id quod ab aliqua materia decidit per serram , terebram , aut limam . Dust . Scriba , qui literas , vel gesta , veltabellas , & similia scribit alterius nomine . A Scribe , or Notarie . Scribo , literas formo . To write . Scrobs , fossa aut puteus . A ditch , or 〈◊〉 pit . Scurra , qui risum ab auditoribus captat , non habita ratione verecundiae , aut dignitatis . A scoffer , auster , a parasite . Secerno , abiungo , separo . To diuid● to separate . Seco , diuido . To cut . Sedeo , quiesco . Tosit . Seges , frumentum in spicis . Corne ye● standing . Seligo , seorsum colligo . To gathey 〈◊〉 part . Semis , id est , semias , sex vneiae , dim●dium assis , Halfe a pound or the hal● of any whole summe . Senecta vel senectus , senium , aetas . Onage . Senex , senio confectus . An olde ma● Senio , quod sex puncta continet . Senium , idem quod senecta . Sensus & sensum , organum sentien● & quod mente concipitur . Any the fiue wits called the senses , or t●● that the minde conceiueth , called meaning . Sentio , alique sensu percipio , P●● intelligo ponitur . To pereaiue by some sense , or to vnderstand . Sentis , spina . A thorne . Sepelio , defunctum terra condo . To burie . Sepio , obstruo , circundo , munio . To compasse , to hedge . Seps , serpens parvus . A little serpent , after whose stroke the members do r●t Sequor , abeuntem subsequor . To follow . Ser , popul●● Asiae . One of a certaine people in Asia called Scres . Sermo , loquela . Speech . Sero , semino , planto . To sow , or plant , or to graft , and sometime by translation to beget : by translation also we say , serere bella , serere certamina , id est , mouere lites & pugnas . Serpens , anguis , A dragon , or serpent , or a snake . Sibilus , est quidam stridor oris per angustam spiritus emissionem , inter dentes fere . An hissing . Sido , descendo ad sedendum . To pitch , or to lie downe . Siler , arbor quam vulgo salieem vocant . An Osier , with this difference Montanum , it signifies a simple that the Apothecaries doe vse , in Latine called Seccli Massiliense . Silex , lapis dunissimus , vnde ignis excutitur . A flint-stone . Sinapis , & sinapi , herba est semen ferens , tanta acrimonia , vt lachrymas cieat comedenti . Scenic . Sindon , velum subtilissimum . Sendal . Singultio , grauiter tuffin , & singultum emitto . To sob . Sino , permitto . To suffer . Sinus & sinum , genus vasis sinuosi . A boule or dish for milke or wine to drinke of . S●ren , monstrum maris . A Meare-maide . S●er , herba cuius radix praecipuè est in vsu . A Persenep . Sisto , stare sacio . To bring before . Sitis , desiderium potionis . A thirst . Synodus , conuentus . A councell congregate . Soboles , successio . An off-spring . Socrus , vxoris vel mariti mater . Amother in law . Sodalis , eiusdem sortis socius . A followe . Sol , qui Phoebus dicitur . The Sunne . Soleo , suctus sum . To be wont . Solium , sella regia , in quareges ius dicentes , sedebant . A throne , or a chaire of state . Soluo , quod ligatum erat dissoluo , ac enodo . To lose . Somnus , sopor , quies . Sleepe . Sono , sonum facio . To sound . Sorbeo , deglutio quicquam molle . To suppe . Soror , notum est . A Sister . Spargo , late proiicio , ac passim iacto . To sparkle , or sprinkle . Species , effigies , aromata , genus , visio . A forme , spice , the kind of a thing , or an appearance . Specio , video . To see . Specus , spelunca , vnde spectare licet . A denne to await a prey . Sperno , despicio , comemno . To despise . Spinus , agrestium prunornm arbor . A Sloe tree . Splen , lien , viscus quoddam . The milt . Spondeo , sponte promitto . To premise , and sometime to betroth . Sponsalia , promissio siue stipulatio futurarum nuptiarum . Betrothing with conditions taken . Spontis , naturae & ingenii propri● . Of nature and owne disposition . Statuo , pono , colloco , erigo . To place , to set vp , sometime to decree and appoint , somtime to dedicats , & set before . Sterno , proiicio in terram . To thr●xe 〈◊〉 , or to spread . Sterto , dormio , & somnum altum dormiendo capio . To sleepe till wee s●●●rt . Stipis , & stips , pecuniae genus quod per capita colligere solent . A money gathered by the poll for the vse of the gode , ●r for the poore , and therfore it signifieth also a reward , or a profit . Stirps , origo , progenies , soboles . A stocke , a tr●be , a deseent , and somtime it is the bodie of a tree , idem quod truncus . Sto , erect●s sum , vel maneo . To stand Strepo , fonum facio . To make a noyse . Strido , strepitum edo . To make a noise , whissing , or a crooking . Strideo , facio stridorem , sonum violent●●n . To make a g●eat noise , or to gnash with teeth . It is applyed also to wheeles , to doore-hookes , to serpents , to the Sea , and such other things . Stringo , premo , arcto . To make strait , to pull , sometime to strike . Struo . To build , to pile vp , & sometime to endeauour , and to go about , or to set in aray . Stultitia , imprudentia , stoliditas . Foolishnesse . Suadeo , hortor ad id quod intendo . To counsell . Suber , genus ligni quod nautis vtile est vt supernatent retia . A corke-tree . Sublego , furto aliquid surripio . Priuily to steale away . Suboleo , leuiter oleo , siue odoratus sensu leuiter percipio . To sauour , or to smell a thing a little , and by transtation to be espied , and to bee smelled out . Suffero , sustineo , patior . To sustaine , or abide . Suesco , soleo . To be accustomed . Sugo , spiritu attraho succum . To suck . Sulmo , oppidum in Brutiis . A towne . Sum. To he . Sumo , multam , & penè nimium mihi . To take . Supellex , res domestica . Housholde stuffe . Supplico , humiliter & cum reuerentia precor . To entreate . Suppetiae , auxilium , subsidium . Aid , helpe , succour . Surgo , erigo me . To arise , sometime to spring , or to grone , to increase . It is also to arise by little and little , as things doe in building . Sus , animal sordidum . A Boare , Sow , or Hogge . T TAceo , sileo , non loquor . To keepe silence . Taedet , pertaesum est , displicet . It irketh or wearieth . Taenarus , locus vmbrosus in radice Malex , promontorii Laconiae iuxt● Spartam ciuitatem , in quo quia hiatus magnus est , & strepitus qua●● progredientium sentitur , dixerun veteres per hunc esse descensun adinferos . A Promontorie in Lac●nia , wherein is an entrance to go don● to Hell . Tagus , fluvius Lusitaniae habens are nas aureas . A certaine riuer in Po●tugall . Talio , vindicta , hostimentum . A●uengement , or like for like . Talpa , animal captum oculis , mu● simile . A Moule , or want . Tango , percutio . To touch . Tartarus , dimissior inferni locus . H● Tantundein , aeque tantum . As mu● Tapes , vel Tapetum , vel tapete , id e●panni depictitegimen , mirè pict● variis coloribus . A carpet or c●● of Arras . Tagetus , mons in Laconide , Baec● sacer , sub quo Sparta & Amiclae . An hill in Lacedemonia , where Sparta and Amiclae the cities do stand . Teges , vile stragulum , matta scirpia . Amat . Thebae , nomen quarundam vrbium . The name of a city in Aegypt , and of another in Boeotia , you shall find also in Authors Thebae and Theba . Thermae , loca aquas habentia , aut naturae sponte calentes , aut fornace calefactas , fundendi lauandiue vsibus seruata . Hot baths . Temno , sperno . To despise . Tempe , pulcherrimus ager in Thessalia , quem Peneus alluit . A very faire field in Thessalia , most pleasant to behold , and therefore appellatiuely it may be vsed for a place of delight , at Paradise & Elisium is . There is also Tempe is Boeotia , called Temnesia Tempe : another in Sicilie , named for difference Helorix : the first is called Thessalia Tempe . Tendo , expando . To stretch , and to bend . Teneo , apprehendo . To hold . Tepeo , in medio inter tepidum & frigidum sum . To be warme . Tepesco , tepidus sio . To waxe hot . Ternio , numerus ternarius . The three . Tero , comminuo , consumo , tundo . To weare by diminishing . Tesqua , loca edita aspera . Teuerus , Teucer , nomen proprium Troianorum regis . Aname of a certaine king of Troy . Trado , in potestatem alterius transfero . To deliuer vnto another . Tros , nomen viri . A Troian . Testis , qui vel quae testimonium profert . A witnesse , man or woman . Texo , telam struo ac paro . To weaue . ●●gnus , tignum , trabs qua variè disposita domus extruitur . A rafier . ●nitrus , & tonitru nubis ictae , seu potius diruptae sonus . Thunder . Torqueo . To writh , to wrest , to winde , or turne about , to geuerue , to torment , to spinne , to vexe and trouble , to whurle , &c. Tot. So many , or many . Thorax , pectus , & pectoris munimentum . The breast and breast place . Thrax , vir Thraciae . A Thraciam . Thus , incensum , libamen quo deum veneramur , aliquando ipsa arbor . Frank incense , and the tree . Tybris , fluvius Italiae . Tibur , oppidum Italiae . Tigris , animal velocissimuth & truculentum . Alygre . Timeo , metuo . To feare . Timeor , metuor . To be feared . Titubo , lingua vel pedibus vacillo . To stumble or stammer . Tollo , eleuo , subleuo . To lift vp , to bring vp as children are by ●●rsing , or else to slay , or take away . Tondeo , crines vel lanam seco forcipe . Tô clip or sheare . Tono , valdè sono , ac facio tomitrum . To thunder . Torpeo , languidus sum & romissus . To be sluggish , and weake . Torquis , circulus aureus , collique ornamentum . A chaine to aderne the necke . Torreo , vro , asso . To rost . Torrens , fluvius per pluviam collectus . A lake without spring begunne by raine . Torris , lignum ardens vel adustum . A fire-brand . Tracto , traho , vel sursum traho . To pul , and to dra●e vp , or to handle by faire or fowle meanes . Tra●o , vi ad me rapio , ac duco . To drawe . Translego , legendo transcurro , ac perlego . To reade ouer . Tremo , cōmoueor , agitor . To tremble . Tres. Three . Tribus , progenies . A kinred . Tricae , capilli pedibus pullorum Gallinaceorum inuoluti . Le ts or stops , or hinderances of that , that chickens so vsed could but euill goe . Triptoton , nomen quod tribus quibuscunque casibus inflectitur . A Noune declined with three cases . Trudo , manibus pedibusue impello . To thrust . Tu. Thou . Tuber , dictum à tumendo , & priore longa , terrae callus . A swelling in any thing , a mushrom , or that whereof the push is . Tueor , defendo . To defend . Tuor , video . To see . Tundo , decutio , pulso . To beat , or to knocke . Tussis , vehemens spiritus eruptio , ea quae meatum suum obstruunt exoutere conantis . The eough . V VAdo , eo . To gee . Valeo , possum , validus ac sanus sum . To be in health , or to be able . Valuae , suntfores geminas habentes partes in se cocuntes . A two leased ●●ore . Vannus . A vanne to winnowe corne with . Vas vadis , vadimonium . A surety in a matter of debt . Vas vasis , instrumentum ad aliquid capiendum idoneum . A vessell . Vates , poeta , & qui futura praedicit . A Prophet or Prophetesse . Vber. The adiectiue signifieth plentifull , abundant , copious : the substantine signifieth a pap or a dugge , or an vdder : and sometime it is found for plentifulnes , as Vber agri , for fertilitas agri . Verberis , hoc non videtur defici vllo casu . Vide Verber . Vectis , instrumentum quo elauditu● ostium . A doere barre . Vcho , nau● , plaustro , quadrupede porto . To carrie . Vello , traho , extirpo . To pull , or i● plucke vp . Vendo , venundo , alieno . To sell . Veneo , vendor . To be sold . Venio , ad aliquem accedo . To conn . Venter , qui à pectore ad pubem terminatur . A belly . Venus , dea amoris , & vennstatis . The goddesse of loue and beautie . Ver , anni pare temperatior . The spring time . Verber , instrumentum longum verberandi . Any thing that wee b●ate withall , as r●d , whip , wand , or other . It signifieth also the stripe . Vergco , tendo , declino . To bend , 〈◊〉 goe , or to encline some way . Vermis , à vertendo , quia sese torquendorepit . Aworme . Verna , en ancilla domi natus servus . A bond man borne of a bond 〈◊〉 at home . It is vsed adiectiuely for th●● that is donesticall , or not strange , 〈◊〉 vinum verna . Verres , porcus non castratus . An log● Verro , purgo , traho . To sw●epe . Verto , muto , voluo . To turne , or 〈◊〉 change . Veruex , mas inter oues , cui ademp● sunt testiculi . A Weather . Vescor , vtor eibo , & pasco . To ea●● Vesper , idem quod Hesperus . It called also vesperugo , and it is take for the euening tide . Veto , prohibeo . To forbid . Vicem , vicissitudinem . An into● change when turnes be . Video , oculis intucor . To see . Vieo , ligo seu inflecto . To binde , or bewe , thereof Victores be called C●pers , qui vasa vinaria religant . Vigil , qui vel quae vigilat . A watcher 〈◊〉 or woman . Vincio , ligo . To binde . Vinco , supero . To ouercome . Vindex , qui vel quae vindicat . An auenger man or woman . Vir , notum est . A man . Virgilius Poeta . A Poets name . Virgo , quae non est passa virum . A Virgiue . Vitrum , materia translucida , quae ex arena , & cinere fit . Glasse . Virtus , ar● recte beneque vinendi . Vertue or great power . Virus , venenum , & grauis odor . Poyson , or stench . ●is , virtus , robur , sortitudo , natura , violentia . Strength , power , nature , viesence . ●so , en ad videndum . To goe to see . ●iscum , vel viscus , id est , glatinum ad ●ucupium . Birdlime . 〈◊〉 , vitam ago . To liue . Vleiscor , vindico . To avenge . Vnguis , durities digitorum , tam in auibus caeterisque bestiis , quam in homine . A naile , a hoofe , and● talan● Vocito , frequenter voco . Often to eal . Volo , as . To fle● , or to g●e apa●● : as Nauis volat : Fama volat . B●● volo , vis , is to will , or to bewilling . Voluo , verto . To rowle . Vomis , vel vomer , nomen habet quod terram vomat . The plowshare . Vomo , per os eiicio . To vemit , or to parbreake . Vrgeo , premo , compello . To thre●t . Vro , ardore aut frigore , nonnunquam alia vi la do . And by translation to hurt , or to grieue . Vtor , vsum rei habeo . To vse . Vulgus , multitudo ignobilis . The base and common people . Vulpes , animal astutum . A Fex , or a Fix●n . Vxor , viri coniux . A wise .

Finis interpretationis omnium Nominum & Verborum Grammatices REGIAE .

MDCXXI .